خشک شدن خلیج گرگان را جدی بگیریم

پایگاه تحلیلی خبری اولکامیز – استاد نظرمحمد ( هوشنگ ) گل محمدی :              اوضاع و احوال خلیج گرگان و نگرانی های حاصل از تغییرات اکوسیستمی این خلیج که در منطقه وسیعی از سواحل گلستان و مازندران قرار دارد ، امروزه بار دیگر همانند سال های گذشته ، نظر مسئولان و کارشناسان محیط زیست و مردم سواحل خلیج گرگان به ویژه سواحل شرقی (بندر ترکمن، خواجه نفس ، گمیشان ) را به خود مشغول داشته است .

خلیج گرگان در سال ۱۳۵۴ به همراه تالاب میانکاله و لپوی زاغمرز (در گلستان و مازندران) به‌ عنوان نخستین مجموعه تالاب بین‌المللی جهان در فهرست تالاب‌های کنوانسیون رامسر به ثبت رسید تا ثابت شود نه فقط این خلیج، بلکه نواحی اطراف آن شامل شبه جزیره میانکاله (پناهگاه حیات‌ وحش ) و تالاب بین‌المللی گُمیشان یک مجموعه ارزشمند زیست ‌محیطی است .

خلیج گرگان تنها خلیج دریای خزر در محدوده جغرافیایی ایران و استان گلستان می باشد و به دلیل پس روی زیاد آب و ناتوانی در اجرای طرح های مناسب و کارشناسی، فاصله چندانی با خشکی کامل ندارد. این خلیج چهار هزار هکتاری یکی از بزرگترین مخازن آب شیرین متصل به دریای خزر نیز هست و تداوم زندگی بسیاری از جانداران به اتصال این خلیج با دریا وابسته است .

دریای خزر یا کاسپین بزرگترین دریاچه بسته به شمار می رود . دریاچه ای که از رودخانه های بزرگی همچون ولگا و رودهای خودی و کشورهای همجوار تغذیه می شود  و برای حفظ تراز آبی همیشه ایام به ورود آب های رودخانه ها نیاز حیاتی دارد و هر آنچه از ورود آب رودخانه ها و سیلاب های ناشی از یارندگی های فصلی با بستن سدها و ایجاد آبرفت های کشاورزی و عدم مدیریت و نظارت ،جلوگیری گردد در نتیجه سطح آب دریای خزر و همینطور خلیج گرگان پائین می آید کما اینکه در طول سالیان گذشته شاهد خشک شدن برخی جزایر و خلیچ و دریاچه های حاشیه دریای خزر بوده ایم .

خلیج گرگان همواره از اب منطقه مرکزی دریای خزر که پر آب و عمیق است تغذیه می شود . لازم به یاد آوری است دریای خزر رفته رفته هرچه از سواحل جنوبی آن درایران دور می شود در گستره وسیعی بر عمق آن افزوده می گردد ، بنا بر این عمق آب در سواحل مربوط به منطقه ایران کمترخواهد بود.

ازطرفی سواحل خاوری دریا به واسطه مناطق گرم و سوزان ترکستان و صحرای قره قوم و صحرای ترکمن نسبت به دیگرسواحل از درجه تبخیر بیشتری بر خوردار است . به عقیده برخی از جغرافیا دانان روسیه ، بالا و پائین رفتن آب دریای خزر به صورت دوره ای است و هر چند سال یکبار از حجم آب دریا کاسته می شود و چند سالی بعد مجددا سطح آب دریا بالا می آید و این رویکرد به علل مختلف به ویژه آبرفتهای مسیر رود بزرگ ولگا که از بزرگترین منابع تامین آب دریا خزر به شمار می رود بستگی دارد .

برای مثال در سال ۱۹۳۵ روسیه با ایجاد دریاچه ای به منظور تامین آب برای استپ اطراف و کشیدن کانالی بین رود ولگا و رود دون باعث بروز ترازنا منظم آب دریای خزر گردید . با توجه به سیکل نامنظم تراز دریای خزر، در طول سالیان گذشته شاهد وجود جزایر و یا خلیج هایی در سواحل غربی و شرقی و جنوب شرقی دریای خزر بوده ایم .
شکل گیری خلیج گرگان مطالعات علمی (مورفولوژی(ریخت شناسی) – اکوسیستم) .

برای تشخیص چگونگی تشکیل خلیج گرگان و احتمال خشک شدن آن عواملی متعددی مورد توجه قرار می گیرد لذا بررسی تغییرات مورفولولوژی (ریخت شناسی) از قبیل مطالعه مستندات علمی موجود، بازدیدهای میدانی، مطالعه رخساره های رسوبی و آنالیز محیط رسوب گذاری و آنالیز تصاویر ماهواره ای به صورت مقطعی و دوره ای ضروری است .

نتایج تحقیق نشان می دهد که شدت آسیب پذیری زیست محیطی خلیج گرگان در نواحی منتهی الیه غربی نسبت به کاهش سطح تراز آب دریای خزر بسیار زیاد است . از جمله عواملی که سبب کندی جریان آب های ورودی رودخانه ها به خلیج میشود مسدود شدن مسیر و مصب ورودی رودخانه ها به خلیج است که این امر در راستای مطالعه و بررسی های علمی صورت می گیرد که مورفولوژی رودخانه ای نامیده می شود .

در مورفولوژی رودخانه ای میزان فرسایش‌پذیری بستر رودخانه و کناره‌های آن و ترکیب مواد سازنده آن (مانند ماسه، رس، سنگ بستر)، پوشش گیاهی و نرخ رشد گیاه، میزان تولید رسوب، در کانال رودخانه، مقدار حمل رسوبات در طول کانال است مورد مطالعه قرار می گیرد . به علاوه فرسایش ساحلی در تغییر شکل سواحل موثر می باشند پس روی ساحل یا تپه‌های ماسه‌ای ساحلی بر اثر فعالیت امواج و ، جریان‌های جزر و مد و بادها و امواج ایجاد شده بر اثر توفان و باد ، باعث فرسایش ساحلی می‌شوند که در درازمدت سبب از بین رفتن رسوبات ساحلی وتخریب را موجب می گردند از این رو لایروبی ، مسیر و بستر ورودی رودخانه ها موجب تسهیل بیشتر ورودی آب به دریا می گردد و در مجموع به سبب نبود جریان مکفی ورودی آب رودها و عدم ارتباط دریای خزر با خلیج گرگان و نبود فشار لازم آب دریای خزر جهت ورود به خلیج گرگان به مرور این خلیج بر اثر تبخیر وکم شدن عمق آن با خطر خشکی و وارد آوردن خسارات اکو سیستمی در منطقه جزیره آشورآده و میانکاله و همچنین سواحل جنبوبی آن روبرو شده است .

به نظر کارشناسان ، خلیج گرگان تنها اکوسیستم ساحلی سالم خزری در کرانه های جنوبی دریای خزر محسوب می شود و عزم و اراده ملی برای حفاظت از آن ضروری است. اثرات منفی کاهش تراز آب خلیج گرگان و قطع ارتباطات آبی آن با دریای خزر موجب تشدید غلظت آلاینده ها، تغییر کیفیت آب های زیر زمینی شده است .

سا ل ها قبل جزایر سه گانه آشورآده را داشتیم که به واسطه عقب و نشینی و خشکی آب دریای خزر دهانه های وردی آب دریا به خلیج گرگان مسدود گردید ند و جزایر به هم پیوستند . وچون تنها راه ارتباطی خلیج گرگان به طول سه کیلومتراز طریق دهانه اسکله بندر ترکمن – جزیره ـآشورآده می باشد و تراز آب دریای خزر امکان تامین آب مکفی برای خلیج را نمی دهد خلیج گرگان آبی راکد و کم عمق دارد که حداکثر عمق آن بین سه تا چهار متر بر آورد شده است و خطر خشکی و ضایعات آکوسیستمی این خلیج را تهدید می کند .

بدین ترتیب کم محتمل نیست که سرنوشتی همانند دریاچه ارومیه در انتظار خلیج گرگان باشد. امروزه ما کم وبیش نشانه های ای از سر بر آوردن خشکی و نی زارهایی را به ویژه در سواحل بین بندر ترکمن و خواجه نفس مشاهده می کنیم و این به این علت است که سطح آب خلیج گرگان به دلیل فروکش‌کردن تبادل آبی این زیستگاه با دریای خزردر وضعیتی نگران کننده قرار گرفته است . براثرکاهش سطح آب خلیج گرگان منطقه خشکی چون جزیره ای مملو از نیزار در مساحتی چند صد هکتاری سر از آب بیرون آورده و به سبب وجود نیزارهای فراوان در میان مردم محلی بنام جزیره اِکئز معروف شده است

این جزیره سای هم نام دارد و با کاهش آب دریا سطح آن بیشتر می شود البته سال ها قبل این جزیره دیده شده و همواره پوشیده از نیزارها و با سطح شنی بوده است . سای ودر اصطلاح صیادان و بومیان اکئز(نی زار)بر اثر عمق کم آب دریا تا مقابل چاپاقلی نیز کشیده شده و جزیره کوچک قوطان که احتمالا حاصل افزایش خشکی در آن منطقه، انبوه نی زار درمیان شن و گل ولای قرار گرفته است .

نکته مهم اینکه در گذشته بر اثر کنده شدن کانال در این جزیره آب دریا به درون تالاب و خلیج گرگان سرازیر می شده و درحال حاضر به علت نامنظم بودن تراز دریای خزر تقریبا مسدود شده است و راهی نیز برای عبور قایق های صیادان به صید گاه شمال دارد. زمینه نیزار و خشکی سای به نزدیکی طالاب میانکاله هم می رسد . زمین های خشک حاصل از پسروی آب خلیج گرگان در سواحل بندر ترکمن ، خواجه نفس و گمیشان که هر روز به مساحت آن افزوده می گردد به نگرانی ها بیشتر دامن می زند .

در اسکله بندر ترکمن، محلی که در سال های نه چندان دور در آن کشتی پهلو می‌گرفت، امروزبه علت عقب نشستن آب دریا این امر ممکن نیست .به گزارش خبرگزاری ایسنا” از سال ۱۳۰۰ تا ۱۳۵۶ تراز آب دریای خزر ۴ متر کاهش و از سال ۵۶ تا سال ۷۴، دو و نیم متر افزایش یافته است و از سال ۷۶ مجدداً تراز آب رو به کاهش گذارده است . و به این خاطر باید دغدغه خشک شدن خلیج گرگان را داشت زیرا خلیج گرگان طبیعی‌ترین حوضچه ماهیان خاویاری در دریای خزر است و زیستگاه مناسبی برای تخم‌گذاری این ماهیان می باشد .

به نظر کارشناسان اگر خلیج گرگان خشک شود، شهرهای اطراف این خلیج حتی گرگان درگیر ریزگرد می‌شوند . خلیج گرگان از ۲۵ رود و نهر واقع در سواحل گلستان و مازندران تغذیه می شود. متاسفانه با مسدود شدن ورودی اب رودخانه ها و نهرها به علت بهره برداری بدون کنترل از آبرفتهای مسیر رودخانه برای کشاورزی به خطر کم آبی و خشکی خلیج گرگان دامن زده می شود .

راهکارهای نجات خلیج گرگان

خوشبخانه اخیرا در پی افزایش نگرانی ها پیرامون خشک شدن خلیج گرگان و تغییرات اکو سیتمی مسئولان و کارشناسان طی بر گزاری نشست ها و مصاحبه یی ضمن تأیید خطر خشکی خلیج گرگان و مشکلات زیست محیطی آن به اظهار نظر پرداختند ودامنه این نگرانی تا به صحن مجلس شورای اسلام نیزکشیده شد اخیرا در مرداد ماه ۹۹در نشست مسئولان و دست اندرکاران جهت ارائه پروژه ۵ساله تسهیل ارتباط بین دریای خزر و خلیج گرگان مورد بررسی قرار گرفت . و نظارت بر مصرف آب دربخش های کشاورزی ، آبرفتها ، حوضچه ها و تالاب ها ، طرح شبکه آب رسانی گلستان و مازندران از جمله تصمیماتی بود که گرفته شد و از وزیر کشاورزی خواسته شد احیا خلیج گرگان مورد توجه جدی قرار گیرد . مسئولان و کارشناسان در مورد نجات خلیج گرگان راهکارهایی را برای انتقال آب دریا خزر به خلیج گرگان و احیای آن ارائه کرده اند .

بر اساس آخرین ارزیابی نقشه بر داری به سبب خشک شده افزون بر صد کیلومتر مربع از پهنه آب ، تعلل در یافتن راه چاره مانند بازگشایی دالان تبادل آب دریا خزر جایزنیست . ازاین رو ایجاد کانال های ارتباطی بیشتر پیشنهاد شده است . انتقال آب دریا از طریق لوله کشی روبه‌روی جزیره اسماعیل سای، ( جزیره و نیزار اکئز در ساحل بندر ترکمن تا خواه نفس که قبلا کانال های ارتباطی با دریا داشته و باید باز سازی شود و همچنین راهکار دیگر پمپاژ آب دریا به داخل خلیج گرگان از طریق لوله کشی بر روی زبانه میانکاله) از دیگرراهکارهای ارائه شده می باشد .

مورد دیگر که بر ای افزایش سطح آب خلیج در نظر گرفته شده تخلیه پساب نیروگاه نکا در خلیج گرگان با حفر کانال و لوله گذاری و پمپاژ آب به داخل خلیج گرگان از طریق بندر امیرآباد می باشد . یکی دیگر از راهکارهای نجات خلیج گرگان و تالاب انتقال ثقلی آب به خلیج گرگان و تالاب میانکاله که برای این امر اجرای لایروبی، خاکبرداری و بهسازی کانال ها ی ارتباطی ضرورت دارد.

راهکار مهم و حیاتی برای افزایش آب خلیج گرگان ،ر سیدگی به جریان آب ورودی بیست و پنج رود و کانال در مازندران و گلستان به خلیج گرگان است که متاسفانه باز با مشکل مسدود شدن محل ورودی اب رودخانه ها و نهرها به علت بهره برداری بدون کنترل از آبرفتهای مسیر رودخانه برای کشاورزی و سد سازی ها روبرو است و بر کم آبی و خشکی خلیج گرگان دامن می زند. در جریان سیلاب سال ۸۹ لای روبی مسیر و محل ورودی نهرها و رودخانه ها از جمله قره سو و چاپاقلی ، به دریا در جهت تخلیه آب سیلاب و رهایی شهر ها و روستاها از خطر سیلاب به خوبی مشهود بود .

بارچ لایروب در اسکله بندر ترکمن که بر اثر پسروی آب خلیچ به گل نشسته باید بازبینی وبرای انجام کار لایروبی و ایجاد کانال داخل دریا برای قایق رانی آماده ارائه خدمات گردد . مورد دیگری که در ارتباط با زیست محیطی مورد توجه قرار دارد ، جلوگیری ازآتش سوزی ها است که طی آن بخش وسیعی از علفزارهای حاشیه خلیج گرگان و جنگل های انار ترش خلیج گرگان دچار حریق می شوند و متاسفانه ، باعث آن بیشتر عامل انسانی بوده و خسارت های بسیار زیادی را وارد کرده است . فراهم آوردن امکانات لازم جهت خاموش کردن سریع آتش سوزی ها ازجمله راهکارهای دیگر درجهت حفاظت از اکوسیستم خلیج گرگان است که می تواند به عنوان یکی از راهکارها مورد توجه قرار گیرد .

منابع :
گروه پژوهش آزاد : ویکی پدیا . مطالعه فرسایش ساحلی و توزیع مجدد رسوب مورفودینامیک ساحلی
نشست تخصصی در بندر ترکمن با حضور مسئولان و کارشناسان محیطزیست- ۱۳۹۸
خبرگزای های ایسنا وایرنا – ۱۳۹۹
دریای مازندران –پژوهشو نگارش ایرج افشار مرکز چاپ و انتشارات وزارت خارجه ۱۳۸۱
“استرآباد و ترکمن صحرا در سفرنامه ها ” نظر محمد گل محمدی – انتشارات مختومقلی فراغی ۱۳۹۵

www.ulkamiz.ir