مراکز مدنی ترکمن صحرا کجاست؟

پایگاه خبری اولکامیز – دکتر اراز محمد سارلی: در جواب به پرسش یکی از اهالی قلم ترکمن، نکاتی را به شرح ذیل می نگارم امیدوارم فتح بابی باشد برای تحقیق و پژوهش کانون های مدنی حوزه ی جغرافیای ترکمن صحرا. در این بررسی مختصر به چند مرکز تمدنی و مدنیت ترکمنهادر عصر اسلامی  اشاره می نمایم و البته ادعایی ندارم احصاء نهایی صورت گرفته است:

۱. آغاز دوره اسلامی: جرجان و دهستان دو ایالت بسیار مهم اولی در کرانه رود گرگان و شهر امروزی گنبد قرار داشت، و دومی یعنی دهستان(مشهد مصریان) در آن طرف رود اترک در بالخان قرار داشت.

با ورود پیش قراولان اسلام، ابتدا جرجان و اهالی آن زیر چتر اسلام در آمدند، سپس، سردار بزرگ دهستان سولی(چولی) ترکمن،هم مسلمان گشت و با لشکریان خود جهت شرکت در فتوحات اسلامی به مرو رفت.وی نقش مهمی در توسعه دایره ی جغرافیایی اسلام داشت. وی به مدنیت جدید کمک فراوان نمود چرا که با تاسیس کتابخانه السولی جایگاه مهمی در تاریخ فتوحات اسلامی یافت.(یازبرددیف، کتابخانه های مرو)

۲. جرجان در دوره آل زیار: مدنیت جرجان در این دوره رشد شگرفی یافت. به گونه ای که جرجان چهل مسجد و دهها مدرسه داشت و حمزه سهمی در کتاب”تاریخ جرجان” از وجود ۹۰۰تا ۱۲۰۰ عالم برجسته در فقه، تفسیر و حدیث و کلام نام برده است.

۳. جرجان دوره سلجوقی: ترکمنان سلجوق به مدنیت خدمت وافری نموده موجد تحولات عظیم در علوم مختلفه و معماری و …گردیدند در آن زمان شهر جرجان شهره عالم گردید جرجانی های معروف تاریخ غالبا بدین سرزمین تعلق دارند.

۴. استراباد دوره ی تیموری: در این دوره ترکمنان تیموری با استقرار در هرات، به کمک ترکمنان ترکمن صحرا آمدند. اما در این دوره بجای مدنیت جرجان، کمی آنطرف تر استراباد رونق گرفته بود. امیر علی شیر نوایی که اوزبک و یا ترکمن هم گفته می شود موجد رونق استراباد گردید و به حمایت از ترکمنان ایمر و صوین خانی و یموت و…پرداخت.

۵. آق قلا،و منطقه گوکلان دوره ی صفویه: با برآمدن صفویه شاهد قدرت یابی مدنیت در آق قلا هستیم. دومین و سومین پادشاهان بزرگ صفوی ( طهماسب و عباس کبیر ) به آق قلا آمده استحکاماتی ساخته به ترمیم پل پرداختند. (آمدن شاه عباس به ترکمنصحرا، سارلی)

در این دوره ترکمنها برای بدست آوردن اقتدار قبلی به رهبری آبا سردار و دیگر سرداران ترکمن بارها به استراباد حمله نموده آن را متصرف گردیدند (ر.ک: ترکمن ها و صفویه، سارلی) البته با سرکوب خشن صفویه برخی تیره ها بطور کامل اباده و تغییر هویتی دادند مانند تیره ی اخلی که آبا سردار از بین انان برخاست.

علاوه بر آق قلا، در شرق، ایلات گوکلان به ظهور رسیده موجد تحولات بزرگ مدنی شدند از جمله مختومقلی یوناچی، دولت محمد آزادی و مختومقلی فراغی پدید آمدند و در مدنیت ترکمنها نقش بی بدیل ایفا نمودند. به گونه ای که مختومقلی شاعر ملی ترکمن ها و اساسا اولین شاعر ترک زبانان جهان گردید(به اذعان بارتولد) تاثیر ظهور مختومقلی و مدنیتی که پدید آورد، بر کل ایلات ترکمن بی نظیر بود و بغایت هویت بخش.در این دوره گوکلان ها آنقدر قدرتمند بودند که تشکیل دولت ترکمنی را پی گرفتند (دیوان مختومقلی،شعر دولت ایسلارین)

همچنین با اقتدار تمام به لشکر کشی برون مرزی جهت حمایت ار محمود افغان مبادرت نمودند(به رهبری چودور خان).

۶. کوموش دپه و خوجه نفس در عهد قاجاریه: خوجه نفس در ابتدا یک شخص تاجر بود که به دربار امپراتور روس رسید و از آن کمک خواست تا به ترکمنان توجهات بیشتر نموده باب تجارت را بگشایند.

در این دوره کوموش دپه به عنوان مرکز تجاری و فرهنگی ترکمنان حوزه ی دریای خزر به ایفای نقش مهمی پرداختند. آنان با کشتی های خود تا اروپا مانند مسکو پیش رفته با مدنیت جدید آشنا شدند با ساختن خانه های چوبی، مدل جدید زندگی اروپایی را رواج دادند افرادی مثل آرمینیوس وامبری مجازی و سراج الدین، ادنوان و غیره از زندگی حضری مردمان این خطه سخن گفته اند. در اواخر دوره ی قاجاریه،  اندیشه های سیاسی در این حوزه منجر به تلاش برای کسب اختیارات بیشتر توسط عثمان اخوند گردید. در کنار کوموش دپه، خوجه نفس، امچه لی، باش یوسغا، سلاخ و مانند آن نیز رونق خوبی داشت.

هم زمان در شرق ترکمنصحرا، حوزه ی مدنی قارابالخان گوکلان ها پا گرفت. تاسیس مدرسه دینی قلیچ ایشان که با سبک بخارایی بنا گردید موجب تربیت طلاب دینی زیادی گردید. ملا مسکین قلیچ یکی از شاعران برجسته ترکمن، از بین ایلات گوکلان در آن منطقه ظهور کرد.همچنین در این زمان قارری قالا و چندر پایگاه اصلی گوکلان ها و خاندان مختومقلی بود که به نشر معارف وی مشغول بودند(اشارات میرزا سراج الدین). همچنین در دوره قاجار پایه های شکل گیری گنبدکاووس با تاسیس یک پادگان نظامی استارت خورد. (اسناد دولتی ناصرالدین شاه). گنبدکاووس که بر ویرانه های جرجان تاریخی بناشد چنان با اهمیت بود که عثمان اخوند جهت اعلام استقلال از کوموش دپه خودش را به گنبد رسانید و لقب عثمان شاه را گرفت.

۷. گنبد، بندرترکمن و مراوه تپه و آی درویش: دوره پهلوی: رضاشاه با مشاهده مدنیت کوموش دپه، تصمیم گرفت مرکزیت ترکمنان یموت جعفربای را نابود کند، در اولین قدم با تاسیس شهر نو بنیاد بندر ترکمن و کوچاندن مردم بدانجا، موجب افول و از رونق افتادن آن شد سپس مرکزیت گمرک را از آنجا به بندر جز انتقال داده تیشه به ریشه این شهر زد، به گونه ای بسیاری از اهالی کوموش دپه مجبور به کوچ به شهر گنبد کاووس شدند. پس شهر و مراکز مطلوب پهلوی اول و سپس در دوره پهلوی دوم عبارت بود از گنبد کاووس، بندر ترکمن کوموش دپه، آق قلا، سبجوال، باش یوسغا و خوجه نفس بود. آی درویش کلاله و مراوه تپه و قره بالخان در شرق ترکمن صحرا در حال پیشرفت بود.

۸. چند مرکزی در جمهوری اسلامی:

در دوره ی اخیر شاهد ارتقای مراکز مدنی به شهر و شهرستان بودیم مانند کوموش دپه، بندر ترکمن، سمین شهر، سیجوال در غرب، آق قلا و انبار الوم و اینچه برون در میانه و مراوه تپه و کلاله، گلیداغ و شهر فراغی در شرق توسعه متوازنی هم از لحاط اقتصادی و فرهنگی داشته اند.  علاوه بر ان شهرهای اقتصادی گنبدکاووس، آق قلا، بندر ترکمن و کوموش دپه و مراوه تپه، اینچه برون و مانند آن هم قابل احصاء می باشد.جالب توجه است که انجمن های فرهنگی ادبی نیز فعالیت های رسمی قابل توجهی در شهرهای عمده ترکمن نشین به ثبت رسانیده اند.

جمع بندی:

به عنوان جمعبندی پایانی باید گفت که ترکمنصحرا در دوره های مختلف، کانون های مدنی به خود دیده است. و این یعنی هر یک از اقوام ترکمن در دوره هایی درخشیده و نقش خود را ایفاء نموده است. و این یعنی همدیگر پذیری و اعتراف به توانمندی های مختلف طایفه های ترکمنی در طول هزارو چهارصد سال گذشته.

الهی بقول مختومقلی همواره طوایف ترکمن، متحد و همزبان زندگی کنند.

آمین

اسفند ۱۴۰۱ ش

www.ulkamiz.ir