کوته سُرایی
پایگاه خبری اولکامیز – آنه دردی کریمی ؛ نویسنده : در حال حاضر عدهای از شاعران معاصر فارسی زبان به شعر کوتاه توجه ویژهای نمودهاند و حتی برخی از آنان تنها به سرودن شعر کوتاه میپردازند. در مجموع سرودن شعر کوتاه به زبان ترکمنی در ایران هنوز این جایگاه و اهمیت را نیافته است. هرچند برخی از شاعران ترکمن، شعرهای کوتاه بهویژه در قالب رباعی سرودهاند.
برای نمونه میتوان از مرحوم ناز محمد پقه و….نام برد. ولی همانطور که آمد به طور جدی و فراگیر به کوته سُرایی نپرداختهاند. به نظر نگارنده ضرورت دارد که شاعران عزیز ترکمن به این وادی نیز وارد شوند. به این خاطر در این قسمت به معرفی کتاب ارزشمند «کوتهسُرایی (سیری در شعر کوتاه معاصر)» سیروس نوذری میپردازیم.
تقریباً بیشترین اشعار نوذری در قالب شعر کوتاه میباشد. ایشان علاوه بر سرودن اشعار کوتاه چند کتاب مهم در این زمینه به رشته نگارش درآوردهاند. علاوه بر این اثر، «هایکونویسی، سیری در هایکو و هایکوهای ایران» و «در باره هایکو» [مصاحبه با شاعران هایکوسرا و پژوهشگران و…هایکو] نیز از آثار قابل توجه ایشان میباشد. چاپ اول کتاب کوتهسُرایی در سال ۱۳۸۸ توسط انتشارات ققنوس در ۵۷۶ صفحه به چاپ رسیده است.
در پیشگفتار کتاب میخوانیم: «اهمیت شعر کوتاه از آن جاست که این نوع شعری، اگر نه در دستور شعر امروز جهان که لااقل در دستور شعر امروز ایران قرار گرفته است. جریانهایی مثل «موج سوم» در سالهای دورتر، «هسا شعر» گیلکی، «فرانو» در سالهای اخیر یا شاعران منفردی که تنها و تنها به مقوله شعر کوتاه پرداختهاند – آنچه پیش از آن بیسابقه بوده است – نشانههای این جریانند». علاوه بر آنچه که نویسنده مطرح کرده است از سبکهای شعر کوتاه چون پریسکه و سهگانی هم میتوان نام برد که در حال حاضر عدهای از شاعران کوتهسُرا در این زمینه فعالیت میکنند.
نویسنده بر این باور است که «شاید بتوان گفت که اکنون شعر کوتاه فرزند زمان خویش است. بیتردید توجه فوقالعادهای که امروزه در سراسر جهان به «هایکو» میشود، از این مقوله جدا نیست».
یکی از مهمترین ویژگیهای «شعر کوتاه در این است که در ایجاز و به کار بردن حداقل جملات و حتی کلمات مصرّ است؛ و روشن است که این پافشاری تا بدانجا پذیرفتنی است که ساختار کوتاه آن بدل به چیستان و معمایی دشوار یا نوشتهای ناتمام نگردد، که اگر چنین باشد، آن را سرد و بیروح، تصنعی و با همه کوتاهی بیرون از حوصله شعر خوانان خواهد کرد». نکته بسیار مهم این است که «شعر کوتاه – با همه کوتاهی – در خود تمام میشود. هر آنچه را شاعر مینویسد – با همه فشردگی – چنان است که در ذهن خواننده، شعری کامل است و چیزی در آن ناگفته باقی نمانده».
نوذری در ادامه به مباحثی چون «خسروانی و دیگر قالبهای کهن»، «قالبهای سنتی در شعر کوتاه معاصر»، «شعر کوتاه و شاعران نیمایی»، «دیگر شاعران شعر کوتاه»، «جریانهای شعر کوتاه»، «انتشار هایکو، برگردان احمد شاملو و ع . پاشایی»، «تأثیر هایکو بر شعر جهان»، «عوامل گسترش هایکو»، «جریانهای شعر کوتاه معاصر بعد از سال ۱۳۶۱ [مانند] «موج سوم، شعر ایجاز و هسا شعرِ گیلکی»، «صدای پای ژانر شعر کوتاه»، «شاعران کوتهسُرا بعد از سال ۱۳۶۱»، «شعر کوتاه در وبلاگها» و «گزینههای شعر کوتاه» پرداختهاند.
نوذری تأکید ویژهای بر رعایت ایجاز دارد. او مینویسد: «روشن است که توجه به ایجاز – به ویژه در شعر کوتاه – از اهمیت بنیادی برخوردار برخوردار است و شاعر پیوسته باید متوجه زواید کار خود باشد و در این کار وسواس نشان دهد».
او در این کتاب شعر شاعران مختلف را بررسی میکند و با فروتنی پیشنهاد میکند که برخی از سطرها و کلمات اضافه و حشو هستند و نمونههایی از شعرهایی را میآورد که «برای کوتاهترشدن پرپر میزنند و شاعران آنها را پرواز نمیدهند» و یا «با همه کوتاهی هنوز فرصت نیافتند تا کوتاهتر از آنچه هستند، باشند». چند نمونه را ذکر میکنیم: «سلولها در کنار هم/ انسان شدند/ سلولها در کنار هم/ زندان شدند» (مصطفی خزایی).
شکل پیشنهادی نوذری: «سلولها/ کنار هم زنداناند/ و گاه/ انسان». و «همه هوای با تو بودن را / حبس کردهام – با یک دم عمیق – / میترسم آه بکشم از نبودنت» (سیما حجازی). نوذری مینویسد: «شعری که البته حس عاشقانه را به خوبی بازتاب میدهد، اما اگر در خود فشرده میشد، تأثیر آن بیشتر و عمیقتر در ذهن خواننده مینشست: «هوای با تو بودن را/ حبس کردهام – با یک دم عمیق -/ میترسم آه بکشم». در این شعر حتی «با یک دم عمیق»، نیز قابل حذف است». یا «شامگاهان/ ماهی کوچک/ جا مانده از تور ماهیگیران/ بر ساحل» (عباس کیارستمی). به نظر نوذری در این شعر[از] «تور ماهیگیران» به آسانی قابل حذف است و در حذف آن نه تنها به ساختمان و اندیشه شعر لطمهای وارد نمیشود، بلکه به آن عمق بیشتری میبخشد».
در کتاب مطالبی جالبی درباره هسا شعر گیلکی آمده است که به نظر نگارنده مطالعه آن برای شاعران ترکمن میتواند آموزنده باشد. نوذری نوشته است: «گروهی از شاعران گیلک که درک روشنی از شعر مدرن ایران داشتهاند، توانستهاند بازتاب آن را در شعر بومی خود درونی کنند». در بخشی از بیانیه این شاعران در باره هسا شعر چنین آمده است: « هسا شعر …به توضیح اشیا و پدیدهها نمینشیند، بلکه در دقایق بحرانی به کشف آنها میپردازد». و « هساشعر» محصول فشردگی و به هم پیوستگی «ایجاز» و «تصویر» است.
جمعبندی و گرهخوردگی منطقی و معقول ماجراها، اشیا و پدیدهها، در فرمی کوتاه که اندیشه و عاطفه را بازتاب میدهد». بهتر است چند نمونه هساشعر را با هم بخوانیم. «درختان لخت/ در کنار جادهها/ به صف ایستادهاند/ در انتظار بهار» (محسن با فکر لیالستانی). و «هنوز نسیم/ بر کنده درختِ فرو افتاده/ گهواره بنفشه را / میجنباند» (علیرضا صدیق). و «انگاری/ برای عروس شدن/ میآراید مه/ بید را/ در شبی/ مهتابی» (حسین شهاب کومله).
به نظر نگارنده مطالعه چندباره کتاب «کوته سُرایی» برای شاعران ترکمن و علاقمندان شعر، بسیار ضروری است. این کتاب شاعران و خوانندگان را با شیوه کوتهسرایی و اهمیت آن آشنا میکند. این کتاب بر اعجاز ایجاز تأکید میورزد. این کتاب پنجره تازهای را به روی ما میگشاید که تا عرصههای جدیدی از شعر را بیاموزیم. نگارنده امیدوار است در فرصت دیگری به معرفی هایکو بپردازد. در پایان چند نمونه از شعرهای کوتاه را که در این کتاب آمده است، با هم میخوانیم.
*بیبرگ ایستاده سپیدار/ انگار/ دار.( منصور اوجی)
* بارش باران/ بر درختان/ آوای زاغی از دور. (عباس کیارستمی).
* رویای کشتار هزار پرنده کوچک/ بر یک پالش پَر.( عباس کیارستمی).
* چشمههایی/ در دل کوههای دوردست/ کسی آب نمینوشد/ حتی پرنده. (عباس کیارستمی).
* بادبادک،/ بر شاخه سپیدار/ تنها! (کاوه گوهرین).
* با نسیم صبح/ گونه بر سنگ نهاد/ نیلوفر. (سیروس نوذری).
* پرپرزنان/ بریده سر/ کنار کاسه آب. (سیروس نوذری).
* بیثمرش نخوانید/ میوه چنار/ گنجشک است. (احسان پرسا).
* لانه زاغ/ میان سرشاخهها/ آنچه از باد پاییزی مانده است. (مسیح طالبیان).
منبع – ماهنامه ترکمن دیار شماره نهم / این مطلب بخشی از یادداشت ها و گزارش ها به قلم آنادردی کریمی گرفته شده است
www.ulkamiz.ir
