مجسمه و نمادهای سنگی یا چوبی بر روی قبر

پایگاه خبری اولکامیز – مجسمه‌ها و نمادهای سنگی یا چوبی بر روی قبر یا در کنار مزار، در میان تمامی اقوام تورک و تورکمن، حتی پیش از پذیرش اسلام، رایج بوده است. این نماد در میان برخی از اقوام تورک با نام‌های «داش‌آتا»، «آغاچ‌آتا»، «داش‌آنا» یا «آغاچ‌آنا» و در میان قوم تورکمن با نام «جور» (Jor) شناخته می‌شود که معمولاً به تعداد یک یا دو عدد، در بالا و پایین مزار نصب می‌گردد.

این نمادها در زمان تدفین، برای شناسایی مزار به کار می‌رفته‌اند؛ به‌گونه‌ای که مشخصات متوفی، نام فرد، نام پدر و تاریخ تولد و وفات با قلم بر روی ستون چوبی یا سنگی بالای محل دفن نوشته می‌شد. علاوه بر آن، نخ رنگینی به نام «آلاجا یوپ» در کنار آن قرار می‌دادند. آلاجا یوپ معمولاً از دو نخ با رنگ‌های متفاوت، مانند سیاه و سفید، یا یکی تک‌رنگ و دیگری رنگارنگ تشکیل می‌شد. این باور، در فلسفهٔ چینی نیز با عنوان «یین و یانگ» شناخته شده است.

در زمان درگیری و نزاع، در منطقهٔ شرق تورکمن‌صحرا، به‌ویژه در میان گوکلنگ‌نشینان، به طرف مقابل گفته می‌شد: «اذیت نکن، اگر ادامه بدهی ـ سِنینگ جورینگ دیکه‌رِم»؛ یعنی تندیس سنگی یا چوبی تو را برپا می‌کنم.

تورکان بر این باور بودند که روح شخص متوفی در هنگام تدفین حضور دارد و در نهایت در سنگ یا چوبی که معمولاً به شکل نمادین انسان تراشیده می‌شود، قرار می‌گیرد. وظیفهٔ این سنگ یا چوب، رساندن روح به سوی خداوند و آسمان بوده است. در دوران پیش از اسلام، آلت تناسلی به‌صورت آشکار بر روی این هیکل‌ها تراشیده می‌شد که به‌تدریج، به دلیل عفت و حیا، این عمل کنار گذاشته شد. نمونه‌هایی از این آثار را می‌توان در کشورمان، در منطقهٔ خالدنبی در شمال گنبد قابوس، و نیز در میان برخی از اقوام تورک از گذشته‌های دور مشاهده کرد.

علاوه بر انسان، در گذشته و در دورانی که اسب به‌عنوان همدم انسان در زندگی اقوام تورک نقش مهمی داشته است، «داش‌آت» یا اسب سنگی نیز رایج بوده است. پس از مرگ اسب، حیوان طی مراسمی دفن می‌شد و با قرار دادن نماد سنگی یا چوبی در بالین اسب متوفی، وظیفهٔ رساندن روح متوفی به آسمان و خداوند انجام می‌گرفت. این «داش» یا «آغاچ‌آتا»، «داش‌آنا» یا «آغاچ‌آت» مختص جهان پس از مرگ بوده است.

این هیکل‌های تراشیده‌شده از سنگ یا چوب، افزون بر اقوام تورک، در میان سرخ‌پوستان قارهٔ آمریکای شمالی نیز مشاهده می‌شود. مغولان، قبور درگذشتگان خود را برجسته نمی‌کردند و آن‌ها را هم‌سطح زمین می‌ساختند تا احشام بتوانند به‌راحتی از روی آن عبور کنند. این شیوه با باورهای قوم تورکمن و دیگر اقوام تورک مغایرت داشته و آنان برعکس، قبور خود را برجسته ساخته و هیکل‌هایی از سنگ یا چوب بر روی آن قرار می‌دادند؛ روشی که امروزه نیز در میان قوم تورکمن رواج دارد.

تورکمن‌ها مردگان خود را بر روی تپه‌ها دفن می‌کردند و برای جنگجویانی که در مصاف با متجاوزان شهید می‌شدند، تپهٔ کوچکی موسوم به «یوسقا» برپا می‌کردند. به همین نام، روستایی در مغرب تورکمن‌صحرا وجود دارد. در گذشته، برای شهیدان خود سنگ‌مزارهای ستونی قرار می‌دادند که این شیوه مختص قوم ما نبوده است. در سراسر آسیای میانه، شکلک‌هایی از چوب یا سنگ به‌صورت آدمک بر سر قبرها نصب می‌شده است.

مورخ روس، ولادیمیر بارتولد، می‌گوید قوم تورکمن این شکلک‌ها را «بال‌بال» می‌نامند. امروزه نیز این نوع سنگ‌قبرها را، علاوه بر تورکمن‌صحرا، در منطقهٔ آنادولی ترکیه،و (کوءنه‌کسیر)، قارری‌نوخور تورکمنستان و حتی در کشورهای قزاقستان و قرقیزستان می‌توان مشاهده کرد. برخلاف تصور عامیانه، این سنگ‌ها هیچ ارتباطی با آلت تناسلی ندارند، بلکه تنها یادبودی برای زنده نگه‌داشتن نام و یاد جنگجویان بوده‌اند که بر سر مزار قهرمانان نصب می‌شدند.

گرگان – ۱۱/۱۰/۱۴۰۴
عبدالرحمن مختومی

www.ulkamiz.ir