فرهنگ لغات شمسالدین سامی (قاموس تورکی)
پایگاه خبری اولکامیز – دوستان عزیز، با توجه به استفاده اینجانب از فرهنگ لغات اقوام ترک مختلف جهان برای تدوین فرهنگ لغات در حال ویراستاری، مجموعه لغات کتابهای استفاده شده را به حضورتان معرفی میکنم تا برای دوستداران کتاب مفید باشد.
در تابستان سال ۱۴۰۴ شمسی با خانواده به مسافرتی به شهر استانبول داشتم. جدا از اینکه این شهر به عنوان یک مقصد گردشگری مطرح است، میتوان مشاهده کرد که استانبول در جذب توریست بسیار موفق عمل کرده است.
طبق روال مسافرتهای قبلی، به محله بایزید در کنار مسجد سلطان بایزید عثمانی رفتم و در کوچه کتابفروشی که در کنار مسجد واقع شده بود، بازدید کردم. در مسافرتهای قبلی خود، آثار فرهنگ لغات برخی از اقوام ترک را از آن محل گرفته بودم. اولین کتابی که به چشم آمد، “قاموس تورکی” شمسالدین سامی، زبانشناس، نویسنده و روزنامهنگار برجسته قرن ۱۹ میلادی بود. این کتاب در دوره حکومت عثمانی در قرن ۱۹ و به خط فارسی-عربی در ۱۵۸۰ صفحه چاپ شده است.
شمسالدین سامی (۱۹۰۴-۱۸۵۰) یکی از زبانشناسان و فرهنگنویسان برجسته قرن ۱۹ میلادی بود که علاوه بر لغتنامه، در زمینه رمان و تئاتر آثار مختلفی داشته است. عمده شهرت او به دلیل نگارش لغتنامه “قاموس تورکی” میباشد.
شمسالدین سامی در سال ۱۸۵۰ میلادی در ناحیه فراشر در ولایت یانیتا در قلمرو دولت عثمانی به دنیا آمد. او والدین خود را در کودکی از دست داد و نزد برادرش عبدالبگ در یانیتا تحصیلات ابتدایی و دوره متوسطه را در دبیرستان یونانی گذراند. در آنجا علاوه بر زبان یونانی باستانی، فرانسوی و ایتالیایی را آموخت و با مراجعه به مدارس دینی، زبان عربی و فارسی را نیز یاد گرفت.
در سال ۱۸۷۲ میلادی، همراه با برادرش به استانبول رفت و در اداره مطبوعات به فعالیت مطبوعاتی و نویسندگی پرداخت. او در آنجا وارد حرفه روزنامهنگاری شد و مقالات و فکاهیات خود را در روزنامه صبح و سپس در روزنامه ترجمان شرق منتشر کرد. پس از بسته شدن روزنامه ترجمان شرق در سال ۱۸۷۸ میلادی، با همکاری مهران افندی در سال ۱۸۷۹ میلادی، کتابخانه جیبی را تأسیس و کتابهای کوچک و آموزشی را در موضوعات مختلف نظیر زمینشناسی، انسانشناسی، تمدن اسلامی، زنان و اساطیر منتشر کرد.
او در سال ۱۸۸۰ میلادی مجلههایی منتشر نمود و برخی از آثار ویکتور هوگو نویسنده فرانسوی را به زبان ترکی ترجمه و چاپ کرد. همچنین فرهنگهای بزرگی مانند “قاموس فرانسه” و “قاموس عربی” را آغاز نمود و بزرگترین اثر خود، “قاموس الاعلام” را در سالهای ۱۸۸۹-۱۸۹۹ میلادی در ۶ جلد منتشر کرد. این اثر شامل اطلاعات تاریخی، جغرافیایی و زندگینامه بزرگان شرق و غرب بود. در ادامه، او فرهنگ بزرگ “قاموس تورکی” را در سال ۱۸۹۹ میلادی شروع و در سال ۱۹۰۱ میلادی به پایان رساند.
شمسالدین سامی معتقد بود که واژه “زبان عثمانی” نادرست است زیرا زبان ترکی پیش از عثمان غازی، بنیانگذار دولت عثمانی، وجود داشته است. به اعتقاد او، نام درست این زبان “ترکی” است و با اصطلاح “چاغاتای” نیز موافق نبود. او بر این باور بود که باید از واژههای “ترکی غربی” و “ترکی شرقی” استفاده کرد که همان چاغاتای است.
شمسالدین سامی معتقد بود که شاخهها و لهجههای مختلف زبان ترکی، اجزای یک زبان واحد هستند. هرچند او زبان ترکی غربی را زیباتر میدانست، اما معتقد بود که ترکی شرقی خالصتر است و توانسته واژههای کهنتر را حفظ کند. او بر گسترش زبان و ملت ترک از دریای آدریاتیک تا چین و انتهای شرقی سیبری تأکید داشت.
شمسالدین سامی معتقد بود که برای اصلاح و گسترش زبان، باید از واژههای غیرترکی دست کشید و به جای آن از واژههای اصیل ترکی شرقی که فراموش شدهاند، دوباره استفاده کرد. او بر این عقیده بود که باید واژههای غیرترکی که در زبان ما باقی ماندهاند، با دقت جایگزین واژههای ترکی شوند. همچنین شمسالدین سامی بر سادهسازی زبان تأکید میکرد و میگفت که زبان باید از پیچیدگیها دور باشد، جملات کوتاهتر نوشته شوند و زبان نوشتار به زبان گفتار نزدیک شود تا زبان سادهتر و زیباتر شود. او میگفت زبان ترکی زبان مستقلی است و تا حد امکان باید از واژههای بیگانه پرهیز کرد، چرا که زبان ترکی خود واژههای کافی دارد.
شمسالدین سامی قاموس تورکی را بر اساس درستنویسی، درستگویی و سادهسازی تألیف کرده است و بر این باور بود که فرهنگ لغات گنجینه هر زبان است. برای زنده نگهداشتن زبان، نخست باید واژههای آن گردآوری و دستور زبانش تدوین شود. او معتقد بود که برای تدوین یک فرهنگ لغت جامع از زبان ترکی، باید تمام مناطق ترکزبان را پیمود و حتی نادرترین واژهها را جمعآوری کرد تا واژههای فراموششده پیشین دوباره جایگزین شوند. به اعتقاد او، یک فرهنگ لغت ایدهآل باید شامل تمام واژههای مورد استفاده در زبان، اعم از اصیل و واژههای وارد شده از زبانهای دیگر باشد.به همین دلیل، کتاب او علاوه بر واژههای ترکی، شامل لغات عربی و فارسی مورد استفاده در ترکی نیز میباشد.
شمسالدین سامی اولین کسی بود که موفق شد فرهنگ جامعی از تمام واژگان ترکی فراهم کند و گنجینه لغات ترکی آن دوره را ثبت نماید. این اثر خدمت بزرگی به زبان ترکی بود که بعدها مبنای بسیاری از فرهنگ لغاتهای بعدی قرار گرفت.
گرگان – ۳۰/۱۰/۱۴۰۴
عبدالرحمن مختومی
www.ulkamiz.ir
