پایگاه خبری اولکامیز- تحقیق و پژوهش از عارف پقه : هدف از این پژوهش زنده نگه داشتن یاد شاعر فقید روستایم مرحوم اوده قلیچ پقه است و همچنین شناساندن شخصیت او به جوانان است تا با او انس بیشتری بگیرند.
مقدمه:
ادبیات ترکمن صحرای ایران ، از قدمت زیادی برخودار است. اگر چه چند تن از شخصیت های ادبی ترکمن به جامعه علم و ادب ایران معرفی شده اند؛ و برخی از آنان که آثارشان نیز منتشر گردیده است، ولی هنوز فراوانند افراد صاحب ذوق و هنر که با گذشت زمان نام و آثار آنان به بوته فراموشی سپرده شده است، که یکی از این شخصیت های ادبی مرحوم اوده قلیچ پقه است.
زندگی شخصی :
شاعر ساده زیست و فقید ترکمن که در تاریخ هفتم تیر ماه سال ۱۳۰۴ در روستای قره تپه داز از توابع شهرستان آق قلا دیده به جهان گشود. تحصیلات ابتدایی خود را در مدرسه (دارا داز ) روستای چن سبلی پشت سر گذراند.
جنگ جهانی دوم:
وی در حوادث جنگ جهانی دوم که مقارن با ورود قوای غارتگر روس به استان بود، با مشکلات و سختی های مضاعفی دست و پنجه نرم می کرد . و بالاجبار به روستای عطاآباد که برخی از خویشاوندانش در آنجا زندگی میکردند، مهاجرت نمود.
دوره محمد رضا شاه پهلوی ( تقسیمات اراضی):
در این دوره تیمسار ها و درباریان بخش هایی از املاک و اراضی ترکمن صحرا را غصب میکردند. و به دنبال آن مبارزات دهقانان و کشاورزان برای احقاق حق خود در اغلب نقاط ترکمن صحرا با نیرو های مستبد رژیم پهلوی آغاز گردید.
در ۲۱ فروردین سال ۱۳۴۱ تمامی نیروهای ژاندر مری از شهرستان های آزاد شهر تا بندر ترکمن ، گمیشان و گرگان بیش از ۲۰۰ نفر را دستگیر و مجازات و شکنجه کردند و در ساعت ۴ بامداد همان روز به عطا آباد یورش آورده اند، و ۶ صبح تیر اندازی و بگیر وببند شروع شد.
در این روز مردم مبارز عطاآباد اعم از پیر و جوان ، زن و مرد در مقابل غصب اراضی خود توسط عمال شاه مقاومت کرده اند، و با تمام قوا در برابر امرای نظیر ارتشبد قره باغی تا نهایت جان ایستادگی کردند. که یکی از این مبارزان اوده قلیچ پقه بود و در این درگیری ها اوده قلیچ پقه به همراه ۴۲ نفر از اهالی روستا دستگیر و ده ها نفر زخمی شدند. متاسفانه ۳ نفر هم به شهادت رسیدند. اوده قلیچ به مدت ۴۵ روز در گرگان زندانی بود و بعد ها این عده با وکالت مرحوم دکتر منصور گرگانی از زندان آزاد می شوند. به گفته خود شاعر تقسیمات اراضی و زندانی شدنش او را دچار یک بحران عمیق روحی کرد.
ذوق شعری شاعر :
ذوق شعری ایشان به دوران کودکی به ویژه به دوران دبستان باز میگردد، او به یاد می آورد که اولین شعرهایش را به صورت فارسی و ترکمنی گفته است ؛ مثل: علم و هنر جانش دامار به از این زرین کمر .
در دوران زندان شعر هایش به نهایت کمال خود می رسد از جمله شعر زیر که برای امید آزادی سروده بود، اشاره دارد :
آتا آباد ایلینده آق سقال بایلر
فقیر مسکین بیلان جمله گدایلر
سحر وقتی اوسن باد صبالار
سیز لاری گورماگه بیر امید بارمی
به گفته خود شاعر تقسیمات اراضی و زندانی شدنش او را دچار یک بحران عمیق روحی نمود، و تاثیرات آن را در زندگی خود به وفور دید.
تدوین دیوان اشعار :
شاعر بیشتر اوقات زندگی خود را در محل سکونت خود گذرانده است ؛ و به کار های عمرانی و آبادی پرداخته بود. او در سال های آخر عمرش به مدت ۱۰ سال بطور جدی به تدوین دیوان اشعار خود پرداخت. و بلاخره با تحمل مشکلات و رنج بسیار زیاد دیوان خود را با کمک موسسه فرهنگی و انتشاراتی مختومقلی فراغی چاپ کرد؛ به گفته یکی از دوستان نزدیک وی شاعر برای چاپ دیوان خود دو هکتار زمین خود را اجاره داده بود، اما کتاب به فروش نرفت و به شدت متضرر شد. این موضوع نیز او را بسیار متاثر نمود.
آشنایی با ادبیات :
اوده قلیچ به ادبیات فارسی و ترکمنی علاقه وافری داشت . او با مطالعه وسیع در حوزه ادبیات به ویژه آثار ماندگار ادبی مانند شاهنامه فردوسی ، گلستان و بوستان سعدی، و دیوان مختومقلی فراغی، و سایر ادبا توانسته بود ، اشعاری در نهایت لطافت و سادگی و درعین حال جذاب و زیبا به دو زبان ترکمنی و فارسی ارائه دهد.
جایگاه اندیشه، علم، و فرهنگ در دیوان اشعار :
این شاعر گرانقدر در اشاعه خرد و اندیشه و فرهنگ تلاش فراوانی نمود، که به وفور در اشعارش می بینیم. مثل شعر زیر که در ستایش خرد و اهمیت فرهنگ است.
سپاریم به فرهنگ فرزند خویش
بدارید به نیکی آئین و کیش
به خردی تو را باید آموزگار
بیاموزد نیک و بد روزگار
شوی مرد بینا و دانش پژوه
زرنج زمانه نگردی ستوه
ز آموزگاران بسی یادگار
ز سعدی و فردوسی نامدار و… صفحه ۳۷ دیوان اشعار پقه
خرد دستگیر و خرد رهنما
خرد دلگشا و خرد دور نما
خرد را خزائن بباید شمرد
غنی گشت هر که بدان دست برد
مبر دست حاجت بر دیگری
تو را دین و دانش کند رهبری و… صفحه ۴۵ دیوان اشعار پقه
مرحوم شعری نیز درباره اهمیت کتاب و کتاب خوانی به زبان ترکمنی سروده است ، که قسمتی از آن را در این جا مرور میکنیم ؛
یا شلیغمده گوزیم آسیب گورمده
شونده آشنا بولدینگ بیز لاره کتاب.
یدی یاشده من مکتبه بارامده
تانش بولدینگ شیله بیز لاره کتاب و…
عبدالرحمان جامی بیلان فراغی
سوزه استاد بولان شیر نوائی
ایوان مدائن یاران خاقانی
اولار قویب گیتدی بیزلاره کتاب
سعدینی یازماسام قراری بولماز
دنیاده اولارتک سخنور اولماز
شاهنامانی یازان فردوسی طوسی
جمله سیندن گلار عنبرینگ ایسی
اوده قلیچ فهم ایلاسه انتسان
علم بیر تدبیر دور ادب بر میزان و… صفحه ۹۰ دیوان اشعار پقه
تاثیر سعدی در زندگی ادبیاتی شاعر:
اوده قلیچ در اشعارش از سعدی تاثیر فراوانی را پذیرفته است ؛ و خود او میگوید هر چه دارد از حضرت سعدی است .ابیاتی نیز در مورد او سروده است که نشان دهنده علاقه زیادی است که به او دارد مثل بیت ؛ مرا سعدی آموخت دانش و هوش ،
توان گفت او را سعدی صفت
ازیرا که دارد از او معرفت
یا بیتی به زبان ترکمنی
سعدینی یازماسام قرار بولماز
شاعر حدودا ۳۳ باب حکایت در غالب نظم و نثر از کتاب گلستان و بوستان سعدی در دیوان اشعارش بهره جسته است.البته اوده به فردوسی هم ارادت خاصی داشت. و همچنین جسته و گریخته حکایاتی از منطق الطیر عطار، کلیله و دمنه ، مختومقلی فراغی، و شاهنامه فردوسی نیز در دیوان اشعارش دیده می شود.
سال های پایانی و درگذشت شاعر فقید
این شاعر ترکمن صحرا در مراسم عروسی یکی از بستگان خود در عطاآباد (شب جمعه مرداد ماه ۱۳۸۵)که آن شب خالد سعادتی خواننده و نوازنده مشهور ترکمن صحرا در حال اجرا بود نام آن ترانه مختومقلی از سروده های خود شاعر فقید، که قسمتی از ترانه اینجا به اتفاق مرور میکنم؛
علم دینی سن اوقودینگ نوری کاظم یولداشینگ
شهر تینگ عالم توتوب قالدی آسمانه باشینگ
قالدی حیران هوشینگا بر نیچه سفق داشینگ
ایکی دیداینگ دورنماشیله داشدن قاریشینگ
ای فراغی یات فراغت مرقدینگا گلمیشم. ( صفحه ۲۵ دیوان اشعار پقه )
که برای اولین اجرا می کرد .
اوده قلیچ که با شنیدن ترانه مختومقلی که داشت از فرط هیجان در زمین لُکه می دوید ، از حال رفت و لحظاتی بعد در راه بیمارستان جان به آفرین تسلیم گفت. شاعر هفت فرزند داشت و همسر فداکارش (نازگل کسلخه) در کلیه کارها یاور و مددایشان بوده است در حالی که در دوران پیری را در تنگنای مالی سپری میکرد؛ و طی این سالها کسی از مسئولین فرهنگی و هنری و یا اجرایی استان و آق قلا به دیدن و عیادت او نیامدند و خبری از وی نگرفتند و اما با کمال تاسف و تاثر تا کنون یک یادبودی یا مراسمی در خور شاعر فقید هنوز در عطاآباد برگزار نشده است.
خدایا خداوندا عاصیلامیزه عطا
مریض لارمیزه شفا
بندی لارمیزه رها نصیب ایلا
فادخلی فی عبادی و ادخلی جنتی
برحمتک یا ارحم الراحمین .
مناجات صفحه ۹۱ دیوان اشعار پقه
www.ulkamiz.ir
