فرهنگ لغات و اصطلاحات تورکمنی به فارسی مختوم

پایگاه خبری اولکامیز – در آزمون کنکور سراسری سال ۱۳۵۵ شمسی در رشته تاریخ دانشگاه تبریز قبول شدم. پیش از انقلاب، دانش‌آموزانی که علاقه‌مند به ادامه تحصیل و تحقیق در رشته دلخواه خود بودند، امکان ادامه تحصیل می‌یافتند، اما به دلیل فراوانی فرصت‌های شغلی، بیشتر دانش‌آموزان پس از پایان خدمت، در ادارات، بانک‌ها و شرکت‌های خصوصی جذب می‌شدند. با اعلام نتایج قبولی دانشگاه، تنها تعداد محدودی از دانش‌آموزان به دانشگاه راه پیدا می‌کردند.

به اتفاق دوست فرهیخته‌ام، مهندس حاجی رحمان یارعلی، با اتوبوس از گنبد به تهران حرکت کردیم. از پول جیبی دویست‌تومانی‌ام، نوزده تومان آن را برای بلیت گنبد به تهران و بیست‌ویک تومان آن را برای بلیت تهران به تبریز پرداخت نمودم. پس از ورود به تبریز، در میدان ساعت، در یکی از مسافرخانه‌ها مستقر شدیم و سپس به همراه دوستم به سمت چهارراه شهناز، که در آن زمان مرکز شهر تبریز بود، حرکت کردیم. در مسیر، با دانشجویان سال‌بالایی تورکمن، مهندس شهید خداوردی پنق، مهندس احمد ایری و استاد عیسی ارازلی، برخورد کردیم. پس از آشنایی، به مسافرخانه بازگشتیم، وسایل خود را برداشتیم و آنان ما را به خانه‌شان در محله تپه‌لی‌باغ تبریز بردند. این برخورد برای من، که پیش از آن هیچ‌یک از آنان را نمی‌شناختم، باورنکردنی بود و هنوز هم در خاطرم باقی مانده است.

پیش از انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷، جنبش دانشجویی دانشگاه تبریز علیه رژیم شاه بسیار شدید بود و در روزهای مختلف، تحرکات دانشجویی و راهپیمایی‌های پی‌درپی، گاه با انحلال ترم‌ها همراه می‌شد. در همان دوران، با راهنمایی یکی از کتابداران کتابخانه مرکزی دانشگاه تبریز، برای نخستین بار با کتاب‌های خارجی، به‌ویژه به زبان تورکی استانبولی و زبان‌های لاتین، آشنا شدم. از همان زمان و با تشویق دوست خوبم، شهید خداوردی پنق، گردآوری لغات تورکی و تورکمنی را آغاز کردم.

با انحلال ترم، به شهر خود بازگشتم و از آن پس، کار جمع‌آوری لغات را ادامه دادم. از کتابخانه‌های گنبد، گرگان و حتی ساری ـ به سبب سکونت عمویم در آن شهر ـ نهایت استفاده را بردم. از سوی دیگر، آثار چاپ‌شده مرحوم مراد دُوردی قاضی نیز در این مسیر بسیار مؤثر بود. به عنوان نمونه می‌توان به دیوان مختومقلی فراغی اشاره کرد که توسط ایشان در سال ۱۳۴۷ شمسی چاپ شده است. همچنین از آثار استادم در دوران دبیرستان، عبدالقادیر آهنگری، که در مجلات علمی از جمله مجله «وحید» منتشر می‌شد، بهره بردم.

در ابتدا، لغات را به‌صورت کلی در یک دفتر یادداشت می‌کردم و به مرور، هر یک از لغات را در دفترهای مخصوص و جداگانه ثبت نمودم. این دفترها هنوز هم به عنوان یادگار نزد من نگهداری می‌شوند.

فرهنگ لغات پیشِ رو، حوزه‌های متنوعی از زندگی و فرهنگ قوم تورکمن و دیگر اقوام تورک را دربر می‌گیرد؛ از جمله: افعال، اسب، شتر، درختان و نباتات، اصطلاحات کشاورزی و باغداری، حیوانات، دریا و دریانوردی، تاریخ قوم تورکمن، جغرافیای قوم تورکمن، جغرافیای تاریخی قوم تورکمن، طبیعت منطقه تورکمن‌صحرا، چادر و خانه، نجوم و تقویم، پوشاک، موسیقی و شعر، اندام و جوارح انسان، بیماری‌های انسان و حیوانات، فرهنگ نام‌گذاری فرزندان، اصطلاحات عامیانه رایج میان قوم تورکمن و برخی دیگر از اقوام تورک، از جمله تورکی آذربایجانی، و نیز نام ایلات و طوایف قوم تورکمن و بعضی از اقوام تورک دیگر.

لغات در میان اقوام و قبایل تورک، اندکی با یکدیگر متفاوت است که این تفاوت‌ها ناشی از ورود لغات دخیل، تبدیل یک حرف به حرف دیگر، حذف برخی حروف، یا تفاوت‌های آوایی است. برای مثال، در برخی گویش‌ها واژه «داماق» یا «تاماق» در تورکی قیپچاق به صورت «تامغاق» و به معنای «گلو» به کار می‌رود. در مجموع، اختلاف در ریشه واژگان بسیار اندک است و آنچه موجب تفاوت می‌شود، بیشتر تبدیل برخی حروف به حروف دیگر است.

همان‌گونه که اشاره شد، در آغاز، لغات را در یک دفتر یادداشت کرده و سپس به مرور، آن‌ها را به‌صورت الفبایی، از حرف «آ» تا «ی»، در دفترهای جداگانه وارد کردم. درباره این لغت‌نامه، تا چندین سال با کسی مشورت نکردم و تنها از طریق دوستم، با یکی از افراد متبحر در خبرنگاری و ادبیات در غرب تورکمن‌صحرا، درباره وضعیت جمع‌آوری لغات راهنمایی خواستم. ایشان معتقد بودند که این کار هنوز نارس و نپخته است؛ در حالی که خود نیز باور دارم این مجموعه همچنان کامل نیست و نیاز به کار و بازبینی بیشتری دارد. با این حال، انتظار تشویق و خسته‌نباشیدی از سوی دوستی آگاه در این حوزه را داشتم.

اکنون، جهت ارائه این اثر به دوستداران ادبیات و تاریخ و به منظور بازبینی و تکمیل واژگان گردآوری‌شده، نیازمند همت و همکاری دوستان اهل مطالعه هستم. با توجه به حجم زیاد لغات، برای رسیدن به نتیجه مطلوب، ترجیح می‌دهم این مجموعه به‌صورت گروهی بررسی و تکمیل شود تا هرچه زودتر در اختیار عموم قرار گیرد. لغات این مجموعه در رایانه، به خط فارسی ـ عربی ثبت شده و در مقابل آن‌ها، معادل لاتین و معنای فارسی نیز درج شده است تا برای استفاده عموم آماده باشد.

در پایان، این مجموعه را به روان پاک دوستانم، که از دانشجویان دانشگاه تبریز بودند و زود از میان ما رفتند و همواره دغدغه بهبود وضعیت فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی جامعه را داشتند، به نام‌های مهندس خداوردی پنق، جلیل محمد عرازی، غفور پورقاز و داود کُر تقدیم می‌کنم.

گرگان -عبدالرحمن مختومی

۳ دی ماه۱۴۰۴

www.ulkamiz.ir