نگرشی کوتاه و مختصر بر کتاب دده قورقود

پایگاه خبری اولکامیز – کتاب دده قورقود یا قورقوت آتا از شاهکارهای ادبی – فولکلوریک جهانی است. این اثر مکتوب شامل یک مقدمه و ۱۲ بوی، داستان ، قسمت به زبان اوغوزی – ترکی به نظم و نثر نگارش یافته است.
در این داستان ها جسارت و مردانگی و قهرمانی ها و عادات و معیشت و عقاید ترکان اغوز ترکمن شرح داده شده است و وطن خواهی ، میهمان دوستی ، محبت مادر و فرزند و حرمت زنان و خصلت های انسانی ستوده شده است.
اشعار داستانها در حدود دو هزار بیت است که ۳۰ درصد کتاب را شامل میشود.
برای نامگذاری پسران پس ازاینکه شایستگی خود را به خانوده و جامعه نشان میدادند مراسم نامگذاری اجرا می شده است .
اشعار توسط  اوزان ها ، عاشیق ها ، باخشی ها ی نوازنده سروده و با ساز قوپوز اجرا می شده است. خود شخصیت دده قورقود یک اوزان قوپوزنواز است .
داستانهای حماسی دده قورقود الهام گرفته از دو دوره تاریخی متفاوت که در هم آمیخته اند.

الف – توصیف جنگ های اوغوز با همسایگانشان ، بچنگ ها ، قبچاق ها و دیگر مناسبات شان بین سده های سوم تا پنجم هجری در شمال سیحون و پیش از ورود به آناتولی ، مناقب و خصایل قبیله سالور یکی از ۲۴ قبیله اغوز است .
ب – در باره حملات قبایل ترکمن از سده های هفتم به بعد از آناتولی شرقی و آذربایجان به سرزمین های یونانی نشین ، ترابوزن ، گرجستان ، آبخازیا .
حضور اغوز ها در آناتولی و داستان قبایل ترکمن .
در کتاب دده قورقود به حماسه ها ، باورها و آیین های مردمان ترک اغوز، ترکمن ها پرداخته می شود. اثر فولکلوریک ، نقش توتم ها در مبارزه  با اهریمن و نمادهای شمینیستی در کنار نماد های اسلامی . .

در این اثر مکتوب صنایع ادبی گوناگون از قبیل مبالغه، تشبیه ، مجاز، استعاره، کنایه ، تضاد، نظیره و تشخیص به منظور شیوایی و ادای موثرتر کلام و رساندن پیام به نحو احسن مورد استفاده قرار گرفته است.
مسلما اتخاذ چنین شیوه بیان و زبان هنری به منظور آفرینش ایماژهای شعری پرشکوه و زیبا و بیان روایی محکم و رسا برای بازتاب هر چه بهتر مفاهیم و تجسم صحنه ها و رویدادها بوده است.
نمونه مبالغه – قازان خان از چنان نیرویی جسمانی قوی برخوردار است که صخره ای را از بالای کوه فرو می غلتاند. قاراجیق چوفان قادر است که با فلاخن خود سنگ هایی به  وزن ۱۲ من را به نقاط دور دست پرتاب کند .
نمونه تضاد – برآمدن آفتاب از ته دل تاریکی .
جملات و تعبیرات اساسا ساده و کوتاه است. عبارات غامض ، مرکب ، پیچیده کم است . حکایت سرشار از اندیشه های ژرف تدوین کنندگان برای عامه فهم کردن موضوع .
چهار نسخه دست نویس از کتاب دده قورقود تاکنون یافت شده است:
1.نسخه ی خطی در کتابخانه شهر درسدن آلمان
هاینریش فردریش فون دیتیس ( ۱۷۵۱ -۱۸۱۷ ) شرق شناس آلمانی و کاردار پروس در امپراتوری عثمانی
نخستین بار در فرن هجدهم میلادی نسخه خطی ده قورقود را در کتابخانه عمومی سلطنتی شهر درسدن آلمان دیده و به اشتباه به عنوان اثری از قورقود سلطان عثمانی شناسایی کرد تعداد صفحات ۱۵۲
2. تسخه  واتیکان
نسخه خطی دیگراز کتاب دده قورقوت در سال ۱۹۵۰ میلادی توسط اتورروزی دانشمند ایتالیایی در کتابخانه واتیکان یافت شده و با نام نسخه واتیکان معروف شده است . تعداد صفحات ۱۰۹ صفحه و شش قات را در بردارد. شامل قات های ۱ -۲-۳-۴—۷ و ۱۲ از نسخه موزه درسدن است.
این احتمال وجود دارد که نسخه واتیکان از نسخه آلمانی قدیمی تر باشد که با توجه به درج شدن کامل حرکت گذاری الفبای عربی در نسخه کتابخانه واتیکان برای تمام نوشته ها و نبود این امر در نسخه موزه درسدن این احتمال دور از ذهن نیست.
3. نسخه ترکمن صحرا
رسانه های ترکیه خبر ازکشف این نسخه توسط ولی محمد خوجه دادند به گفته خوجه این نسخه دو بوی ( داستان ) و ۲۴ سوی ( شعر ) اضافه بر نسخه های درسدن و واتیکان دارد. ولی محمد خوجه اهل ترکمن صحرای ایران که نسخه سوم کتاب داستان های حماسی دده قورقود را کشف کرده است معتقد است نسخه سوم دده قورقود میراث خاندان قاجاریه است.

اتحادیه نویسندگان اوراسیای ترکیه توسط یعقوب عمراوغلو رئیس اتحادیه طی مراسم در انکارا با حضور  گروهی از دانشگاهیان و دوستداران ادبیات مدال افتخاری به استاد ولی محمد خوجه اهدا کرد.

۴. نسخه ترکمنستان واریانت چاودور
محققان دانشگاه آنکارا این نسخه را معرفی کرده اند. این نسخه دده قورقود ۴ حکایت بیشتر از درسدن دارد . این نسخه را عطا رحمانوف از یک خواننده  عامیانه ( باخشی ) به نام قربان قلیچ چاکان اوغلی گرفته بود.
این نسخه شامل ۱۶ حکایت حماسی است این نسخه را ملک اردم استاد دانشگاه آنکارا در سال ۱۹۹۴ میلادی از عطا رحمانوف گرفته و به ترکیه برده و جنبه های آوایی ، مورفولوژیک ، سبکی و بلاغی حماسه ها را در پایان نامه خود در سال ۱۹۹۸ بررسی کرده است.
در متن تاریخی حماسه های این نسخه برخی وقایع تاریخی مانند مهاجرت چاودور به منقشلاق آمده است بررسی این نسخه درژورنال مطالعات ترکی مدرن در سال ۲۰۰۵ میلادی منتشر شده است.
کتاب دده قورقود هم ردیف و هم تراز کتاب های ایلیاد و ادیسه هومر شاعر نابینای یونانی قرن ۸ قبل از میلاد – دن کیشوت اثر نویسنده اسپانیانیی میگل سروانتس  سا اودیا ( ۱۶۱۶-۱۵۴۷ ) م – هاملت اثر ویلیام شکسپیر﴿ ۱۶۱۶ – ۱۵۶۴ م ) کمدی اهلی اثر دانته آلیگیری شاعر و نویسنده ایتالیایی که نوشتن آن را در سال ۱۳۰۸ میلادی آغاز و در سال ۱۳۲۱ میلادی اندکی پیش از مرگش کامل کرد.  – مهاباراتا سروده ای حماسی از سده پنجم یا ششم پیش از میلاد به زبان سانسکریت و به همراه  رامایانا یکی از دو حماسه تاریخ هندوستان است نوشته ویاس و گروهی از مولفان با بیش از یکصد هزار  بیت ، بلندترین  حماسه منظوم جهان می باشد کتاب دده قورقود از شاهکارهای ادبی – فولکولوریک جهانی  است.

بنا به پیشنهاد ترکیه ، آذربایجان و قزاقستان داستان های دده قورقود  سال ۲۰۱۸ به اتفاق آرا در فهرست میراث ناملموس فرهنگی یونسکو ثبت شد این گنجینه پربار ادبیات جهانی با ثبت یونسکو بصورت رسمی به جهانیان معرفی شد در سال  ۲۰۰۰میلادی هزار و سیصدمین سالگرد نوشته شدن دده قورقود جشن گرفته شد.
بانک ملی جمهوری آذربایجان ، سکه های طلا و نقره به مناسبت سال دده قورقود در سال ۱۹۹۹ میلادی ضرب کرد.  کتاب دده قورقود به زبانهای فارسی، انگلیسی، آلمانی، روسی، ایتالیایی، اسپانیایی ترجمه شده است .
در نگارش متن حاضر از مطالعات سودمند و پرارزش پژوهشگران ، استادان ، دده  قورقود شناسان و شخصیت های علمی ذیربط ذیل بهره  برده ام:
هانریش فردریش فون دیتیس – فلیشر – اتوری روزی – اولئاریوس – تئودور نلدکه – واسیلی ولادیمیر اوویچ بارتولد – جفری لوئیس – مایکل دی – استنفورد جی . شا – فارروق سومر – محمد فواد کوپورلو – اورهان شایق گوگ یای – همت کلیسلی – معلم رفعت  – امیر علیشیر نوائی – ابوالغازی بهادرخان – بوریل جاهید اوزتیلی – پرتو نایلی بوراتاو -محرم ارگین – ایز بولاق – عدنان ارزی – اولوخان آتابیتکچی- فرهاد زینالوف – زکی ولیدی طوغان – رشیدالدین فضل الله همدانی – حمید آراسلی – یوسف آزمون – عبدالقادر آهنگری – جمال کافادار – ابوبکر عبدالله داواداری – محمد حسین طهماسب – اولیا چلبی – علی زهره وند – فراذین جوانشیر – حسین محمدخانی – جوادی – علیرضا قولونجو – مهرداد فرهمند – عبدالعلی کارنگ – محمد روحانی فر – میرعلی سید سلامت – فاطمه کوپاعلی – محمد رضا برزگر خالقی – علیار صفرعلی – خلیل یوسفعلی – محمد پشت دار – رضا نیساری تبریزی – محمد علی فرزانه – م . کریمی –  حسین راشدی – صمد علیزاده – عزیز محسنی – جواد هیئت
[۷/۳۱/۲۰۲۶ ۵:۳۹ AM] نازمحمد یگن محمدی: Jalil:
ایلک خان لر (خاقان های ترکستان )
609-۳۲۰ هجری
1212-۹۳۲ میلادی
ایک خان ها یا کوت خاقان های ترکستان در محدوده سرزمین های آسیای میانه وشمال وجنوب کوههای تیان شان- از قرن چهارم تا قرن هفتم هجری حکمروائی کرده اند.
بنا به نظر جمال القرشی ، نخستسن آنها عبدالکریم ستوق بغراخان اسلام را پذیرفته بود . نوه هارون بغراخان بن موسی اولین فاتح ماوراءالنهر می باشد .
در قوتادغو- بیلیک ،متعلق به اسلام ، ایلک ترکی در ادبیات آمده در سال ۴۶۲ هجری  (۱۰۶۹ ) میلادی از این خاندان درباره حکمدار کاشغر بغراخان از طرف یوسف حاجب خاص بالاساغونلی نوشته شده است .
در تاریخ این سلاله به دفعات مکرر (آل افراسیاب ) وبعضا خان های ترکستان یاد شده است .
عنوان ایلک در دوره اسلامی به چندنفر خاص از این عائله داده شده است بر طبق این ، برخی عالمان مسکوک شناسی اروپایی ، این عنوان را شامل همه خاندان کرده اند .
درازمنهء قدیم قبل از اسلام ،فی الواقع برای ترکان حکمدار شرق این یک عنوان بوده است.
بنابراین در بعضی متن های مربوط به آن زمان به ترکیب «ایلک خان شخا» بر می خوریم
صورت تلفظ واشتقاق این کلمه مشکوک است .در تاریخ ها ومسکوکات بعضا(ایلک )ویا کوت (ایلیک )، ودر نگارش اویغوری قوتادغو –بیلیک در شکل های (اکیک) یا کوت ( اِلکِ ) دیده می شود

اگر تلفظ اخیر جاری باشد به معنی اول( نخست) است .
از فانحین ماوراءالنهر که در سال ۴۰۳ ه ( ۱۰۱۲ م)وفات کرده است نصر بن علی ( ایلک ) یا کوت (ایلک خان ) به شمار آمده است .بالاخره این عنوان توسط حکمداران ماورءالنهر استفاده شده است .
بارها [یا کوت خان لر ]و(ایلک ) با هم بکار رفته است.
تعبیر ایلک به معنای خان نیست .
حکمرانان سمرقند پس از قطعیت یافتن عنوان خان ، وپس از تشکیل حکومت مستقل ، کلمه ایلک را ازروی نوشته سکه ها برداشتند .
مقر حکومتی هارون بغراخان بن موسی بالا ساغون که موقعیت فعلی آن مشخص نیست. شهر مذکور در سال ۵۲۴ ه (۱۱۳۰ م )توسط قراختائیان بُت پرست تملک می شود.
آخرین بار تعبیر ایلک در سال ذکر شده ، اسامی حکمرانان بلا ساغون که لقب یاکوت گرفته دیده می شود .
اطلاعات موجود در باره آل افراسیاب یعنی ایلک خانلر بسیار سطحی است. ممالک تحت حکمرانی آنها را چه از نظر حدود ، چه از نظر محتوا تعیین کردن مشکل است .
سنوات مربط به آنها نیز نامعلوم است حتی سکه ها نیز معلوم وروشن کننده این شبهات نیست ،و این شبهات را ازبین نمی برد .

در حقیقت این دولت در دست شخص واحدی نبوده نمایان است .
اختلافاتی که در بین افراد خاندان بروزمی کرده عموما توسط نیروی سلاح وبارها از طریق کمک بیگانگان حل وفصل می شده است .از این احوالات ابتداسلاطین غزنوی وبعدا سلاطین سلجوقی استفاده کرده اند.
از سلجوقیان ، ملکشاه وپسرش سنجر در مورد حکم داران سمرقند وکاشغر حق متبوعیت کسب می کردند.  این وضعیت، پس از محاربه وجنگ پیش آمده سال ۵۳۶ ه (۱۱۴۱ میلادی )به قراختائیان بُت پرست منتقل شده است .
درمجادلات با منشاء عصیانگری مسلمانان در برابر قراختائیان هم درماورءالنهر وهم در کاشغر ، به انقراض دولت ایلک خانلر منتج شده است .!
اطلاعات ومعلومات مرتبط با ایلک خان ها در آثار پرفسور استانلی ادوارد لین پوول کم است .
جهت نشر اطلاعات فوق الاشاره از آثارواسیلی ولادیمیر وویچ بارتولد ریس وقت  آکادمی علوم تاریخ شوروی منجمله ایلک خانز ILEK –KHANS   (جلد ۲. ص ۴۹۴) تمثیلات بزبان فرانسه محیط اسلامی وبالاساغون Balasaghvn   ۰(جلد ۱ ص ۶۲۷ ) اخذ گردیده است .
آثار احمد توحید بک – مسکوکات اسلامی موزه های  عتیقه وباستانی استانبول
بخش ۴
ابن الاثیر منجم باشی – جامع الدول
غیر از شعبات شرق وغرب ایلک خانلر ، بخارا وسمرقند خانلری  وطراز خانلری
اساسایلک خانها ومدت حکومت شان مغشوش ومشکوک است .اساسا لین پوول این معلومات را به طور تقریبی در کتابش قید کرده است  .
پیش از آن زاخاو، گریگوروف، رابرتی ، دورن ورادلوف دانسته ها وتجربیات خودرا نگارش کرده بودند. بارتولد از کتاب جمال القرشی که قبلا کشف واز آسیای میانه آورده شده بود استفاده کرده است .
ایلک خانلر
344وفات  –   عبدالکریم ستوق بغراخان اولین نفری از ایک خانان که اسلام آورد .
382  – موسی بن ستوق
383  – شهاب الدوله هارون بغراخان بن  موسی
389-۴۰۰  -ابوالحسین نصر اول بن علی بن ستوق -تاریخ سکه ۴۰۱
401-۴۰۷  -قطب الدوله ابونصر احمد اول بن علی
403-۴۰۸-  شرف الدین طغان خان بن علی
؟  ابوالمنظفر آرسلان خان بن علی
423- وفات  –  یوسف قدر(یا کوت قدر  ) خان بن هارون بغراخان – والی ترکستان شرقی
425-۴۲۱  – شرف الدوله ابو شجاع ارسلان خان ثانی بن یوسف قدر خان
439-۴۲۵  – محمود اول بغراخان بن  قدر یوسف خان
« شعبه غربی »
؟  جغرا تکین درنوشته توحید بک جغر تکین ۴۳۹-۴۴۰ مدت حکومت
446-۴۴۰  -ابوالمظفر عماد الدوله ابراهیم تفغاج خان (یاکوت تفقاج )بن نصر ،بنابه سکه ۴۳۳
472   -شمش الملک نصربن ثانی بن تفغاج
؟ – خصر خان اول بن تفغاج
488 -احمدخان ثانی بن خضر – از زمان احمد خان تابعیت سلجوقیان در آمدند
490-۴۹۵  -محمود خان ثانی -پس از احمد خان در سمرقند سلیمان تکین، محمود تکین( محمود خان )وهارون تکین  حکومت کرده اند
520-۵۲۴ – محمد ارسلان خان ثالث بن سلیمان، لین پوول اشتباها محمود نوشته است
؟  -ابوالمعالی حسن تکین بن علی
536  -رکن الدین محمود خان ثالث بن ارسلان
551-۵۵۰  -ابراهیم تفغاج خان بن محمد ارسلان خان -لین پوول اشتباها قاچ تفغاج نوشته است
؟  -جلال الدین علی غور خان بن حسن تکین تعبیر غور خان شبه دار است
609  -عثمان خان ازطرف خوارزمشاه محمد، خلع  شده است.
«شعبه شرقی »
467-۴۵۱  -طغر خان بن یوسف قدر خان -قبل از طغرخان مدت کمی ابراهیم بن بغراخان حکومت کرده است
467  – طغرل تکین بن طغرل خان
496-۴۶۷   -هارون بغراخان بن یوسف قدر خان
؟  احمد بن حسن بن ارسلان خان – طبق تحریر لین پوول نورالهی احمد بن ارسلان خان

مستشرق وباستان شناس انگلیسی پروفسور استانلی ادوارد لین پوول ۱۸ دسامبر ۱۸۵۴ میلادی در لندن متولد شد.
او برادرزاده ادوارد ویلیام شرق شناس وباستان شناس مشهور می باشد .
استانلی در سالهای ۱۸۹۲-۱۸۷۴ در موزه بریتانیا کار می کرد.
سپس جهت مطالعات وتحقیقات باستان شناسی رهسپار مصر گردید از سال ۱۸۹۷تا سال ۱۹۰۴دارای کُرسی پروفسوری مطالعات عرب در دانشگاه دوبلین بود .
موءلف سکه های اورتاترکمن ها در قسمت دوم بخش شرقی مسکوک شناسی بین المللی در سال ۱۸۷۲
ویراستار کتاب های مردم ترکیه – حکمرانان بابر در هندوستان ۱۸۹۹ داستان قاهره – فرهنگ لغات عربی – انگلیسی
پروفسور استانلی ادوارد لین پوول در ۲۹ دسامبر سال ۱۹۳۱ وفات یافت.
دکتر خلیل اِدهم اِلدِم در سال ۱۸۶۱در ناحیه ببک استانبول به دنیا آمد و۱۷ نوامبر سال ۱۹۳۸ در گذشت فرزند صدراعظم ابراهیم پاشا ادهم رومی الاصل ، برادرکوچکتر عثمان حمدی بی که متعاقبا معرفی خواهد شد.
دکتر خلیل ادهم مدرسه ابتدایی رادرکاپیتان ابراهیم پاشا ی ترکیه، تحصیلات متوسطه را در برلین آلمان وتحصیلات عالیه را در شهرهای زوریخ وبن ،بازل به پایان رسانیده واز دانشکده فلسفه دانشگاه بازل سوئیس دکترای فلسفه گرفت ودر سال ۱۸۸۵ به استانبول بازگشت.
در مشاغل اداری سر فرماندهی نظارت بر کارخانه ها- دایره ارکان حربیه – دارالشفقه اسلامیه ،مکتب مُلکیه دارلمعلمین، دارالفنون – موزه آثار باستانی سلطنتی – شهرداری استانبول انجمن دوستداران آثار باستانی استانبول – انجمن آثار عتیقه انجمن تاریخ عثمانی -موسسه تاریخ ترک کار کرده ودر سال ۱۹۳۱ بازنشسته شده  وهمان سال از شهر استانبول به نمایندگی مجلس انتخاب شد ودو دوره نماینده پارلمان بود ودر سال ۱۹۳۸ وفات یافت.
در تاریخ فرهنگ ترکیه شخصیتی مهم ومطرح بوده است .ودر اواخر دوره عثمانی واوائل دوره جمهوری پژوهشگر مسکوکات وآثار عتیقه اعصار قدیمی  به ویژه در مکتوبات ومسکوکات ترک – اسلام مقالات گوناگونی را منتشر کرده است . تحقیق درزمینه های کتیبه های باستانی گرد آوری صدها کتیبه باستانی در آناتولی وانتشار آنهاحفظ وحراست از آثار معماری ترک واحیاء آنها.
عثمان حمدی بی برادر بزگتر دکتر  خلیل اِدهم اِلدِم ( ۳۰دسامبر سال ۱۸۴۲ ، فوریه سال ۱۹۱۰ م )
بنیان گذار موزه باستان شناسی – نخستین باستان شناس علمی در استانبول شیمیدان نقاش شهردار منطقه کادیکوی استانبول یکی از فعالیتهای برجسته اش کاوش آرامگاه سلطنتی صیدای لبنان ،یابنده مقبره اسکندر در لبنان، ۲۹ سال مدیریت موزه باستان شناسی استانبول، پایه گذاری موزه در دوره عثمانی، عزیمت به بغداد به منظور تحقیقات باستان شناسی .
منابع ومأخذ:
1.  آثار مستشرق وباستان شناس انگلیسی پروفسور استانلی ادوارد لین پوول تالیف ، تدوین
2.  آثار دکتر خلیل ادهم الدم ترک – تالیف – ترجمه
3.  دول اسلامیه – مدخل های تاریخی سلاله های دولتهای اسلامی لین پوول
4.  منابعی که در ردیف های ۱و۲و۳ از آن هااستفاده شد احسن التواریخ- اخبار الدول وآثار الاول -اکبر نامه -بهجـهالتواریخ -تاریخ آل سلجوق- تاریخ مصر- تاریخ یمینی- جامع الدول صحائف الخبار- سلجوق نامه- ظفر نامه، لب التواریخ هشت بهشت نخبه التواریخ والاخبار -عقد الجمان فی تاریخ اهل الزمان
5.  کتاب جمال القرشی
6.  آثار واسیلی ولادیمیر وویچ بارتولد

در خاتمه شایسته است از جناب آقای نور محمد مسلمی ،هنرمند نقاش وخوشنویس ،پیشکسوت فرهنگی گنبد که منابعی را جهت مطالعه در این زمینه در اختیارم قرار داد، مراتب امتنان تشکر خودرا اعلام  نمایم .

ترجمه و تنظیم مقاله،:
ناز محمد یگن محمدی
کارشناس بازرگانی بین الملل
مترجم زبان های انگلیسی – روسی

www.ulkamiz.ir

.