جرجان هزار سال پیش سامانه فاضلاب داشت!
پایگاه خبری اولکامیز – به نقل از : گرگان رسانه- عبدالناصر مهیمنی- ۲۵ مرداد ۱۳۸۶
شهر گرگان فعلی (که تا ۷۰ سال قبل استراباد خوانده میشد) این روزها در تمام خیابانها و کوچههایش شاهد کندهکاری و حفاری به طولها و عمقهای مختلف برای ایجاد شبکه فاضلاب است.
عمده این فعالیت در دوران اخیر، حدود ۱۰ سال قبل و از اواسط دهه ۱۳۷۰ شمسی شروع شد هرچند صحبتهای پراکنده مسوولان مختلف در این منطقه درباره لزوم ایجاد سامانه فاضلاب در شهر گرگان، از یک دهه قبل از اقدامهای عملی برای ساخت آن و از اوایل دهه ۱۳۶۰ آغاز شده بود. طرحی که اکنون در جریان آنچنان وسیع و دشوار و پُرهزینه است که به نظر نمیرسد تا چند دهه آینده هم به بهرهبرداری کامل برسد.
نام این شهر (گرگان) که هسته اولیهاش برای مرکزیت، قریب هزار سال پیش شکل گرفت، و کم و بیش به تمام منطقهای که امروز استان گلستان خوانده میشود اطلاق داشت، برگرفته از «جرجان»، شهری قدیمیتر و بزرگتر در حاشیه گنبدکاووس امروزی است.
استراباد (یا گرگان کنونی که تا سال ۱۳۱۶ شمسی همچنان استراباد خوانده میشد) تا ۵۰ سال پیش دارای سامانه سنتی آبرسانی و فاضلاب بود. تا آن زمان وسعت ناحیه اصلی این شهر کمتر از ۱۰ کیلومترمربع و جمعیت آن کمتر از ۳۰ هزار نفر بود و آن سامانه ظاهرا پاسخگوی نیاز مردم بود. (اکنون این وسعت با احتساب همه جوانب و از جمله پیوستن دهها روستای حومه به شهر، به حدود ۱۰ برابر و به قریب ۷۰ کیلومترمربع، و جمعیت آن نیز به بیش از ۳۰۰ هزار نفر رسیده است.)
تا آن زمان شهر گرگان هنوز عمدتا دارای سه محله نسبتا بزرگ و قدیمی و سنتی مسکونی به نامهای میدان، نعلبندان و سبزهمشهد بود که هنوز هم به همین نامها وجود دارند. این محلات هر کدام داری حدود ۶ یا ۷ محله کوچکتر و فرعی بودند که آنها هم هنوز به همان نامهای قدیمی خود وجود دارند؛ هرچند خیابانبندیها و ساختمانسازیهای جدید ریخت و قواره آن محلات را اکنون بسیار دگرگون کرده است.
تا نیم قرن پیش در داخل شهر گرگان قطعات فراوان باغهای میوه و سبزیکاریهای کوچک و بزرگ قرار داشت که به روش سنتی و با نهرهای طبیعی و یا احیانا با مجاری مصنوعی ایجاد شده توسط مردم آبیاری میشدند. آبهایی که در همین نهرها و جویهای روان میشد از محلهها و از حیاط و زیر خانهها نیز عبور و نیاز مردم برای مصارف عمومی را تأمین میکرد، هرچند مردم برای مصارف خوراکی و پخت و پز خود از آبهای معدود چشمهها یا چاههای خانگی موجود در نقاط داخل یا کنار شهر نیز بهرهبرداری میکردند.
بخش عمدهای از آب شُرب مردم شهر گرگان از «رودخانه زیارت» یا «زیارت خاصه رود»، و بخشی دیگر نیز از چند رشته قنات بسیار قدیمی و از دو دهانه مشهور یکی در خیابان سرخواجه فعلی نزدیک میدان سرخواجه و دیگری در محله قدیمی سرچشمه (به فاصله حدود یک کیلومتر از یکدیگر)، تأمین میشد که این دو نسبتاً آبهایی زلال و شفاف و پاکیزه و با حدود ۱۰ تا ۱۵ سانتیمتر قطر بودند. دهانه اولی تا نیمه دهه ۱۳۴۰ و دومی تا نیمه دهه ۱۳۵۰ شمسی فعال و روان و لذتبخش بودند.
این قناتها آنچنان پُربار و جاری بودند که هنوز هم وقتی در نزدیکی یا در مسیر یا اطراف این دو دهانه کندهکاری و یا به عمق حدود ۶ تا ۷ متر گودبرداری میشود از سطوح وسیع آب بیرون میزند و یا گاه ناگهان آبی نسبتاً زلال و به قطر حدود ۱۰ سانتیمتر فوران میکند یا جاری میشود و ساختمانسازی را با وقفه و مشکل روبرو میکند.
از اوائل دهه ۱۳۳۰ که درآمد نفتی ایران افزایش یافت، رشد جمعیت زیاد شد، مهاجرت به شهرها فزونی گرفت، از یک سو خشکسالی و طوفانهای شن و کویرزایی در بعضی نقاط کشور (ازجمله در سیستان و جنوب خراسان و در منطقه سمنان)، و نیز آب وهوای معتدل گرگان از سوی دیگر، جاذب مهاجران از سایر نقاط کشور شد، رعایت بهداشت نیز بیشتر مورد توجه واقع شد و… دیگر آن سامانههای قدیمی و سنتی آبرسانی جوابگوی نیاز مردمان این شهر نبود. از سال ۱۳۳۸ آبرسانی با شیوهای بهداشتیتر و به سبک جدید و از طریق لولهکشی به منازل و ساختمانها آغاز شد. ۴۰ سال دیگر گذشت تا مسوولان دریافتند که تنها آبرسانی کافی نیست بلکه تهیه آب و فراهم آوردن ذخایر کافی برای جمعیت رو به رشد و برای نیازهای جدید و فزاینده، خود امری مهم است که به برنامهریزیهای جدیتر و سنگینتر نیاز دارد.
اکنون و به مرور زمان هم وسعت و هم جمعیت شهر گرگان به دلایل مختلف تا حدود ۱۰ برابر افزایش یافته و پس از حدود ۱۰ سال که گرگان مجددا به مرکز ایالت (استان) تبدیل شده، هسته اولیه شهر دچار گرفتگی، ازدحام و نارسایی زیرساختها است. و از این رو طرحی که حدود ۲۵ سال قبل صحبت آن شروع شده بود، از حدود ۱۲ – ۱۰ سال قبل در این استان حالت اجرایی و عملیاتی به خود گرفت و در شهر گرگان نیز عملا از حدود ۵ سال قبل ساخت سامانه فاضلاب و بازیافت آب مصرفی خانهها و سایر مکانها آغاز شد.
در واقع مسولان تازه در حال حفر چاههای عمیق زیرزمین و ایجاد سامانه فاضلاب شهری هستند، اما از سوی دیگر به گزارش پایگاه خبری میراث، آخرین کاوشها و حفاریهای باستانشناسی در شهر اسلامی جرجان (در مجاورت گنبدکاووس، در شرق استان گلستان امروزی) نشان میدهد که مهندسان جرجانی هزار سال زودتر از مهندسان و مسوولان شهر تهران و قبل از احداث این شهر به فکر ایجاد سامانه فاضلاب بودهاند.
شهر جرجان یا شهر سفالهای زرینفام از مهمترین شهرهای اسلامی است که در اوج شکوفایی و تمدن خود جزو چهار شهر بزرگ دوره اسلامی بوده است. این شهر دارای بقایای معماریهای مسکونی، صنعتی و کارگاهی از قرون چهارم و پنجم تا قرن هشتم هجری قمری است.
«محمد مرتضایی»، سرپرست کاوشهای باستان شناسی در جرجان، گفته است: «در این فصل از کاوشهای باستان شناسی در جرجان که از دو ماه پیش آغاز شده؛ موفق به کشف کانالهای فاضلاب و دفع آبهای سطحی شهر تاریخی جرجان با بیش از یک هزار سال قدمت در اطراف معابر شهری شدیم. بررسیها نشان میدهد که معماران جرجانی این سیستمها و کانالها را در زمان تأسیس شهر طراحی و اجرا کردهاند.»
وی با اشاره به این که بسیاری از شهرهای کشور نظیر تهران، و گنبدکاووس که در چند کیلومتری شهر اسلامی جرجان جای گرفته است، هنوز سیستم فاضلاب ندارند، گفت:«سیستم دفع آبهای سطحی و فاضلاب جرجان آبهای واحدهای مسکونی را از طریق آبراهها و تنپوشههای سفالی به کانالهای واقع در کوچهها و بعد به کانالهای خیابانها و در نهایت به کانالهای اصلی برای خروج از شهر هدایت میکند.»
به گفته مرتضایی وجود سیستم فاضلاب در شهر جرجان بیانگر وسعت و اهمیت این شهر در گذشته است و میتواند بیانگر پیشرفت ایران در بخش مهندسی شهرسازی در آن دوران باشد.
شهر تاریخی جرجان که در شرق استان گلستان و در کنار شهر گنبدکاووس جای گرفته است ۲۰۰ هکتار وسعت دارد. در کاوشهایی که در گذشته در این محوطه انجام گرفته است کارشناسان توانستهاند ظروف سفالی و اشیا تاریخی مختلفی را کشف کنند. مهمترین آثار تاریخی به دست آمده از جرجان، ظروف زرینفام است که در ساخت آنها از لعاب خاصی استفاده شده است.
*این مقاله قبلاً در هفته نامه اقتصاد گلستان، شماره ۶۵، تاریخ چهارشنبه ۱۸ مرداد ۱۳۸۵، چاپ و منتشر شده و اکنون (۲۵ مرداد ۱۳۸۶) با ویرایش و اضافات دوباره منتشر میشود.
www.ulkamiz.ir
