آق قلعه خاستگاه قاجار ها بود + تصاویر

پایگاه خبری اولکامیز – مؤسسه ترکمن دیار گلستان هجدهمین نشست خود را  با همکاری شهرداری آق قلا عضر چهارسنبه بیست و هفتم خرداد ماه در سالن اداره ارشاد آق قلا برگزار کرد. سخنران اصلی این نشست اسدالله معطوفی بود ی سه کتاب در مورد ترکمها به نام های  تاریخچه چهار شهر ترکمن نشین، فرهنگ، تاریخ و هنر ترکمان و کتابی در مورد پل آق قلا نوشته است. بخشی از سخنان این نویسنده و مورخ نام آشنای گرگانی را می خوانید:

ترکمنها در این منطقه بین دو رود اترک و گرگان زندگی می کردند. برخی ها می گویند از زمان صفویان آمدند. این سخن درست نیست. ترکمنها هشتصد سال پیش در این منطقه حضور داشتند.

اق قلعه که در گذشته مبارک اباد نام داشت در حدود ۴۵۰ سال پیش در دوره شاه طهماسب صفوی ابتدا به صورت کولونی نظامی (یک محدوده کوچک با حضور نظامیان) ساخته شده بود .

سلجوقیان تیموریان غزنویان همه از ریشه ترک بودند اجداد ما ترکمنها برآمده از اغوزها هستیم.

آن چه که خیلی محرز است زمان صفویه است چون در زمان صفویان نویسنده ای بوده به  احتمال زیاد ترکمن بود اسمش اسکندر بیک ترکمان نویسنده تاریخ عالم آرای عباسی. کتاب بسیار خوبی است. اگر کسی می خواهد در حوزه ترکمن در صفویان تحقیق کند باید این کتاب را مورد مداقه و توجه قرار دهد در این کتاب خیلی روشن از ترکمنهای عزیر نام می برد. در این کتاب نام می برد از ترکمنان ساین خانی نام می برد که در دشت گرگان سکونت داشتند اوخلو ، ایمر ، سالور ، ساروق و یموت های مختلف.

سه ایل بزرگ ترکمن یک تکه ها در ایران کم هستند بیشتر در شرق ترکمنستان تعداد کمی در خراسان هستند

دوم یموت و سوم گوگلان گوگلانها در آی درویش زندگی می کردند ولی یموت ها پراکنده اند از گمیشان و روستای صفا ایشان  می آیند بسوی آق قلعه و گنبد. این ها پراکنده اند. مجمع اولیه یموت ها بیشتر در غرب دشت گرگان است جایی که کوموش تپه  است.

از منظر جامعه شناسی قبایل را نمی توانید در عرصه تاریخ یکجا ببینید چون اینها کوچ رو بودند به قول ترکمنها چاروا بودند دامدار بودند بنابراین اینها پراکنده اند. بعدها دچار شرایط یکجانشینی پیدا کردند و چامور شدند. خانه هایی درست کردند بجای آلاچیق که به ترکمنی (  تام ) نام داشت.

در آق قلا علاوه بر گروههای مختلف برجسته ترینش آتابای، آق تابای ، آق و چند تا دیگه است.

آق قلعه اسم اصلی اش مبارک آباد است در زمان شاه طهماسب صفوی حدودا چهار صد سال پیش  اینجا کولونی نظامی درست کردند.یعنی مجتمع نظامی بود.

آق قلا در دو طرف رود گرگان مخصوصا شمالش شکل گرفت. شاه عباس درسال ۱۰۰۷ شخصا آمد به آق قلا  و   گنبد.

دشت ترکمن موقعیت حساس سوق الجیشی و تجاری و نظامی آق قلعه کاروان های که  از خراسان می آمدند  این ترائزینت در زمان صفویه در مبارک آباد بود.

در عصر صفوی مبارک آباد یک مقدار جلوتر میروی آق قلعه شد چرا قلعه سفید؟  آیا حاکم نشینش ساختمانش سفید بوده؟ احتمالا حاکم نشین آق قلعه ساختمان سفید برایش درست کرده بودند آق قلعه نامیده شد. یکی هم پهلوی دژ که در زمان رضاشاه به اسم خودش گذاشته شد.

آق قلا دروازه داشت. شمال پل یک ساختمان بزرگ بود. قراول خانه بود مسلح بود کاروان که از آسیای میانه می آمدند می باید از این دروازه رد می شدند بعد وارد استرآّباد می شدند.

یک ساختمان بسیار زیبا  و مجلل دست چپ یل قرار داشت که از آن جهانسوز میرزا برادر آقا محمد خان قاجار بود این خانه نمی توانست کولونی نظامی باشد. این ها چه می کردند؟ هنوز برای ما هم مکشوف نیست ولی این اعتبار هست که هم چنین جاهایی و همچنین شرایط در آق قلا وجود داشت.

در زمان نادرشاه  افشار آق قلا شلوغ شد استرآیاد گرگان فعلی شلوغ شد.

حدودا  ۴۳۰ سال پیش آقا محمد خان قاجار در تهران تاجگذاری کرد. سلطان شد. قاجارها دو دسته بودند یوقاری باش آشاغی باش.

اولین در زمان صفویان قاجارها را آوردند به یکسری آوردند گرگان رود قاجار در آق قلا  کاملا مسلط بودند.

هنوز ترکمنها از دشت وارد آق قلا می شدند. اوبه های مختلفی به نام قبایل درست شده است صحنه ، طعنه ، ایمر ، اونق، دوگونچی اینها نام  قبایل است اوبه ها بود

هر کسی خان خودش،  آق سقال ، یاشولی داشت. آق سقال ها  یاشولی ها از احترام خاصی برخوردار  بودند. پراکندگی این اوبه ها باعث شد که عصبیت های قبیلگی ایجاد شود. متاسفانه در تاریخ قاجار دو  قبیله بزرگ ترکمن به جان هم افتادند. البته آنهایی که تفرقه می اندازند بی نقص نبودد. سندی داریم حاکم استراباد که بسیار موذی ابود بهشون لباده های فاخر و شمشیر  می دهد تطمیع می کردند اختلافات دامن می رند.

آقامحمد قاجار که در تهران تاجگذاری کرد قاحار از آق قلا آمدند به استراباد رفتند تهران. اینها جزو دار و دسته قاجار ها بودند بکسری آمدن به تهران همه شان شدند بیگ لر بیگی

قاجار ها رفتند آق قلا خالی شد تقریبا ۱۵۰ سال پیش به تدریج هموطنان ترکمن از اوبه شان به داخل آق قلا آمدند

موقعی که کار مردم نگاری می کردم و این ها را مورد مداقه دادم متوجه شدم ترکیب جمعیتی آق قلا خیلی همگون نیست همه چی هست  از  یلقی و جعفربای و آتابای اما من معتقدم آتابای ها و آق آتابای ها هسته اصلی آق قلا را تشکیل می دادند اینجا بود که ترکمن ها در آق قلعه برآمدند یعنی قاجارها رفتند مراتع خوبی در آق قلا نداشتیم ولی به اندازه ای بود که چارواهای عزیز ترکمن بیایند زندگی کنند.

جعفربای آتابای داز کسلخه محمدآلق توماج دوگونچی و . .  . صد صفحه کتاب من طوایف ترکمن هستند.

گزارش: دایان دوگونچی

عکس: محمد پوری

www.ulkamiz.ir