گزارش اجمالی نشست معرفی و ارزیابی کتاب فردوسالاقبال ( تاریخ خوارزم ) + تصاویر

پایگاه خبری اولکامیز – آنادردی کریمی
روز دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵ یکی دیگر از نشستهای ماهانه بنیاد مختومقلی فراغی گنبد در محل دفتر این مؤسسه برگزار شد.
عنوان این نشست معرفی و ارزیابی کتاب فردوسالاقبال بود و سخنران جلسه، استاد محمد قجقی کارشناس ارشد تاریخ، نویسنده و مترجم بودند.
محمد قجقی متولد سال ۱۳۲۷ در گنبد هستند. ایشان تحصیلات ابتدایی را در دبستان آزادی فعلی (شاپور علیرضا پهلوی سابق) گذراندند. دوره متوسطه را در دبیرستان مطهری فعلی (سعدی سابق) در سال ۱۳۴۷ در رشته ادبی به پایان رساندند و در همان سال در رشته تاریخ دانشگاه شیراز پذیرفته شدند و در سال ۱۳۵۱ مدرک کارشناسی خود را دریافت کردند.
در سال ۱۳۵۴ به استخدام آموزش و پرورش درآمدند. ایشان که فردی اهل مطالعه و شیفته آموختن دانش هستند، در سال ۱۳۷۴ برای ادامه تحصیل در رشته کارشناسی ارشد تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد را انتخاب کردند. با تشویق و توصیه و با راهنمایی مرحوم استاد ابوالفضل نبئی، پایاننامه اوزون حسن آق قوینلو و مشی سیاسی و نظام حکومتداری وی را انتخاب کردند. و با دفاع از پایاننامه در سال ۱۳۷۷ موفق به اخذ مدرک کارشناسی ارشد تاریخ ایران دوران اسلامی شدند.
در سال ۱۳۸۲ بازنشسته شدند و در دوران بازنشستگی نیز به مطالعه و فعالیتهای فرهنگی ادامه دادند. در سال ۱۳۸۳ به همراه دوستان فرهنگ دوست، آقایان عبدالرحیم نیازی ساعی، دکتر رحمت قاضیانی، مهندس مجید قزلجه و نورمحمد نمازی، مجوز تاسیس بنیاد فرهنگی و هنری مختومقلی فراغی را از وزارت ارشاد دریافت نمودند که اکنون نیز این بنیاد به فعالیتهای فرهنگی خود ادامه میدهد.
بیشتر فعالیتهای قلمی، استاد محمد قجقی در ارتباط با ترجمه و تألیف موضوعات مرتبط به تاریخ و فرهنگ ترکان و ترکمنان میباشد. در این ارتباط مقالات متعددی را از زبانهای ترکی استانبولی و انگلیسی به زبان فارسی ترجمه کردهاند. ایشان با نشریات منطقه و استان گلستان همکاری مستمر داشتهاند. و آثار ایشان در نشریاتی چون صحرا، یاپراق، فراغی، میرداماد، ترکمن نامه، تاریخ و پژوهش، دانش صحرا و دیگر نشریات به چاپ رسیده است.
در ضمن با تشکلهای منطقه ترکمن صحرا به ویژه با جمعیت فرهنگی هنری مختومقلی کلاله همکاری داشتهاند و دارند.:
جلسه روز دوشنبه بنیاد با خوش آمد گویی مجری جلسه آنادردی کریمی آغاز شد و ایشان از حضور استادان، نویسندگان و مشتاقان فرهنگ و ادبیات و تاریخ ترکمن در این جلسه سپاسگزاری نمودند.
آقای محمد قجقی پس از سلام و احوالپرسی، به مدت یک ساعت به معرفی و ارزیابی کتاب فردوسالاقبال پرداختند. ما در اینجا به اجمال بخشهایی از مطالب سخنران را میآوریم.
این کتاب توسط شیر محمد میراب المتخلص به المؤنس و محمدرضا میراب المتخلص به الاگهی تألیف شده است. یوری بریگل کتاب را سال ۱۹۰۸ در لیندن به چاپ رساندهاند.

اولین اطلاعات در مورد مونس و آگهی را وامبری به غرب آورد.او در سال ۱۸۶۳ در خیوه بود. البته بارتلد نخستین کسی بود که آثار مونس و آگهی را کاملاً مطالعه کرد. از این کتاب ۹ نسخه دست نوشته داریم و بریگل از دو نسخه موجود در کتابخانه لنینگراد بهره برده است.
سخنران درباره محتوا و سبک نگارشی کتاب مطالب زیر را مطرح کردند:
کتاب تاریخ عمومی است از حضرت آدم علیه السلام شروع میشود تا عبدالرحیم خان خیوه از سلسله قنقرات ادامه پیدا میکند… کتاب با نثری مصنوع و مسجع نوشته شده است و براحتی تاثیر شیوه نگارش متون تاریخی دوره صفویه و مشخصاً کتاب عالمآرای عباسی تألیف اسکندر بیگ منشی و احسن التواریخ اثر حسن روملو قابل مشاهده است.
در جلد اول این کتاب روابط ازبکان با ایران ترکمنها و طوایف مختلف آن، قره قالپاقها، قزاقها و….مطرح میشود. علاوه بر این موارد در کتاب مذکور میتوان بازتاب برخی از مراسم و باورهای سنتی را نیز مشاهده کرد مثلاً مراسم ختنه سورانی و کشتیگیری.
:
مطالعه این کتاب برای آشنایی با نام قبایل مختلف ترک و ترکمن و ازبک میتواند مفید باشد و در مواردی هم نام بزرگان و اشخاص مهم در کتاب آمده است. برای نمونه از فردی به نام کاکابای از اوروغ قوجق نام برده شده است.
محمد قجقی ضمن صحبت درباره شیوه نگارش و همچنین نثر آن نمونهای از نثر کتاب را در ارتباط با یموتها برای حضار قرائت کردند:
فرقهی یموتیه اوچ طبقهغه منشعب بولور. ایکی طبقه چونی و شرفغه موسومدور. آلارنی قراشال کیمک جهتیدین، قراچوقه دیرلار. اول جماعه قزلباشغه اطاعت قیلیب، خراسان حدودیدا، بلقان داغیدا و گرگان اطرافیندا متمکن دورلار. بیر طبقه بیرام شاهلو اسمی بیله مشهوردور. بولار داغی بورونلار بلقان و گرگان و اترک حدودیدا متوطن ایردیلار….بو طبقه توروت اورغغه منقسم بولور. آنداقکیم سالاق، اوروس قوتیجی، اوکوز و اوشاق. بو جماعه عدددا ینی سیکیز مینگ اویلوک دین زیادهدور.
استاد محمد قجقی تأکید داشتند که با توجه به وقت جلسه، بیان همه موارد به طور جامع و کامل درباره این کتاب ممکن نیست و اینجانب برخی مقالات را در ارتباط با خان نشین خیوه و مهاجرت و جابجایی قبایل ترکمن را در فصلنامههای استان برای نمونه در فصلنامه ترکمن نامه، دانش صحرا، فراغی و همچنین تاریخ و پژوهش به چاپ رساندهام. که مطالعه آن مقالات میتواند در شناخت بهتر و دقیقتر این کتاب هم مفید باشد.
در ادامه جلسه سخنران به برخی از سوالات مطرح شده پاسخ دادند.:
از سوی سخنران و همچنین مجری جلسه، از آقای آنادوردی عنصری از پژوهشگران حوزه تاریخ و ادبیات ترکمن دعوت شد که در ارتباط با کتاب فردوسالاقبال مطالبی را مطرح نمایند.
در این قسمت از گزارش، خلاصهای از بیانات جناب عنصری را میآوریم:
ایشان در ابتدای سخنشان، خاطرهای از این کتاب را مطرح کردند. ایشان گفتند: اینجانب بدون اطلاع از مشخصات کتاب، بخشهایی مربوط به ترکمنان خوارزم را به خواست یکی از افراد اهل پژوهش، به فارسی ترجمه کردم. این خاطره مربوط به حدود سالهای ۱۳۸۵ یا ۱۳۸۶ میشود. کار ترجمه تمام شد ولی در تمام این مدت هویت و شناسنامه کتاب برایم ناشناس مانده بود. تا اینکه چند سال بعد کتاب فردوسالاقبال در دو جلد چاپ شد و اینجا بود که متوجه شدم ترجمهی من از همین کتاب بوده است. در این فرصت جا دارد از آقایان: مصطفی نوری و چرکز اونق که این کتاب را به جامعهی فرهنگی ترکمنهای ایران معرفی کردند تشکر کنم.
در ادامه استاد عنصری، از قابلیتهای پژوهشی محتوای اثر گفتند. فارغ از این که کتاب در موضوع تاریخ خوارزم نوشته شده است؛ اما بهطور طبیعی بخشهای زیادی از مطالب آن به جنبههای متنوع تاریخ ترکمنهای خوارزم اشارات مفید دارد. از این رو میتوان کتاب را در بسترهای موضوعی زیر مطالعه کرد:
۱- از آنجا که در کتاب از نامهای بسیاری از تیرهها و طوایف ایل یموت صحبت میشود، منبعی غنی برای مطالعات قومنگاری و قومشناسی ایل یموت به شمار میرود.
۲- تعقیب مسیرهای مهاجرتی ایل یموت از خوارزم به حوضهی اترک – گورگن و بهعکس از موضوعات جالب پژوهشی در این کتاب است.
۳- اعلام جغرافیایی ذکر شده، در ارتباط با مسیرهای مواصلاتی شمال – جنوب و شمال – شرق و شمال – غرب که عمدتا در محدودهی مرزی کشور ترکمنستان امروزی قرار میگیرد اطلاعات مفیدی از چاهها و روستاها و قرارگاههای آن زمان ارائه میدهد که هر پژوهشگری را به هیجان میآورد.
۴- در موضوع ِ مناسبات تورکمن -اوزبک و تورکمن – تورکمن نیز کتاب حاوی مطالب ارزشمندی است که میتوان به عنوان دادههایی معتبر از آن بهره برد.
همچنین آنادردی عنصری اشارهی گذرایی به کتاب تألیفی جدید خودشان داشتند که در حال حاصر آخرین مراحل ویراستاری را میگذراند. کتاب در دو بخش: اسطورهشناسی اوغوزان و تاریخ قوم اوغوز تنظیم شد. بیشترین حجم کتاب مربوط به تاریخ برآمد قوم اوغوز در قرن سوم – چهارم ه.ق و تکوین قبائل ۲۴ گانه و تشکیل دولت یبغویی و سپس برآمد سلجوقیان است. اثر به جهت پژوهشی مطالب نو و جدید از سیر تحول و تکوین قوم اۇغوز و دودمان سلجوقی ارائه میدهد. این کتاب به مناسبت یکصدمین سال چاپ کتاب «طرح تاریخ خلق ترکمن» نوشتهی و. و. بارتولد آماده شد.
مجری برنامه ضمن سپاس مجدد از تلاشهای استاد محمد قجقی و حضار محترم، اطلاع دادند که در ماههای آینده نیز جلسات ماهانه بنیاد مختومقلی برگزار خواهد شد.
عکسهای جلسه توسط آقایان خلیل یزدانی و فرهاد قاضی گرفته شده است.
www.ulkamiz.ir



