نقدی بر دیدگاه های دکتر امین کنعانی

پایگاه خبری اولکامیز – دکتر محمد امین کنعانی، جامعه شناس ترکمن عصر چهارشنبه ۵ آذر ۱۴۰۴ مهمان بنیاد مختومقلی فراغی گنبد بود.

اول هر چیز باید اشاره کنم که ما به وجود فرهیختگانی چون دکتر کنعانی افتخار می کنیم و برایشان آرزوی موفقیت های بیشتری را داریم.

ایشان در بخشی از سخن شان اشاره کردند که آیرونز به زبان تورکمنی آشنائی نداشت و یک انسان شناس باید در وهله اول به زبان قوم مسلط باشد. من هم می گویم آقای کنعانی که بیشتر در رشت زندگی کرده اند متاسفانه نکات اساسی تاریخ تورکمن را در رابطه به اتنوگرافی و جامعه شناسی و مسائل سوسیولوژی خوب نیاموخته اند. به چه دلیل این را ادعا را دارم. البته با تکیه بر سخنان ایشان. نظرتان را به چند نکته کوتاه زیر جلب می کنم:

دکتر کنعانی: “زندگی ترکمن ها بیشتر تحت الشعاع مسائل سیاسی است نه معیشتی. حتی کوچ نشینی آنها نیز دلیل سیاسی دارد.”

آقای کنعانی گویا در این نشست بیشتر به تحلیل دیدگاههای آیرونز پرداخته، خودشان را در “چپر قویما” و “اگری بوغاز” آن دوره می بینند. چه کوچ نشینی دکتر؟ مگه محدوده ای برای کوچ نشینی گذاشتند، تمامی اطراف ماراوادپه قُرق دامداران کردهای خراسان شد و امکان تحرک برای دامداران ما نمانده است.

حیات اقتصادی و معیشتی جامعه تورکمن نحوه زندگی و روند سیاسی یک جامعه را مشخص می کند، نه سیاست بطور اعم اقتصاد را- البته این دو یعنی سیاست و اقتصاد مکمل یکدیگر هستند یکی عامل تعیین کننده دیگری نیست. غصب زمین های کشت توسط اداره املاک پهلوی ها و تبدیل مراتع دامداران به عرصه کشت، مبارزه صیادان علیه مافیای خاویار در دریای خزر و صد البته مبارزه برای حفظ فرهنگ و زبان که از شاخص های مبارزه ملی می باشند، تعیین کننده سیاست جامعه ما می باشد و صد البته این مبارزات است که به محور جنبش سیاسی شکل می بخشد.

آقای کنعانی اشاره می کنند که به دلیل کوچ نشینی نهاد ریاستی در بین ترکمنها رشد نیافته است.

این ادعا درست نمی باشد. شاید آیرونز در مطالعات اتنوگرافی خویش یک جامعه محدود دامدار را توضیح می دهند که نمی شود آنرا به کل جامعه تورکمن نسبت داد. چرا؟ اگر شما منابع تاریخی ایران عصر قاجار را مطالعه کرده باشید مشاهده خواهید کرد که تورکمن همیشه با انتصاب خان سخنگوی جامعه خویش را تعیین میکرد. خوانین آتابای و جعفربای دائما طرف و مخاطب حاکمان ایرانی بودند (اشاره به سفرنامه های فریزر و سایکس) و خوانین یموت های خیوه همانند جنیدخان، خان تکه ها نوربردی خان و… آیا اینها تعیین نهاد ریاستی نیست؟ ممکن است اشاره بکنید که بدلیل جنگ و گریزهایی که به تورکمنها تحمیل میشد (از زمان مغول تا دوره رضاشاه) تورکمن نتوانسته است یک نهاد رهبری و اداری برای سوق جامعه به مراحل تکوینی را طی کند. این درست است.

فرمودند: سرمایه دار نیست نه اینکه ثروت افراد جامعه یکی باشد. مسئله ثروت در بین ترکمنها تبعیض ایجاد نمی کند. در بین ترکمنها خان و ثروتمند بودن مهم نیست.

بنا به اعتراف سیاحان اروپائی که از منطقه تورکمن نشین عبور کرده‌اند، تورکمنهایی بودند که صاحب چندین هزار گوسفند و شتر و زنانشان همانند عابر بانک کیلو کیلو طلا بر جامه خود می آمیختند… در اواخر قرن ۱۹ و اوائل قرن بیستم “بای” ها و کولاک ها چسان خون مردم عادی و چوپان و زارع را در شیشه میکردند. تنها اشاره به فیلم “آیغئتلی أدیم” (رمان بردی کربابایف) در بخش شمالی سرزمین تورکمن و همدستی برخی از خوانین با اداره املاک پهلوی برای دریافت قطعات بیشتر زمین و فشار بر زارعین ساده (بنابه نوشته های مرحوم دکتر منصور گرگانی) آیا گوشه هایی از این ظلم و تبعیض نمی باشد؟

آقای کنعانی به صراحت توهین های برخی از “محققان” را در مورد تورکمنها تکرار کرده می گویند: ” محققان در باره اقوام بی سر  از ۱۰ قوم یاد می شود. یکی از آنها یموت ها است”

حاکمان استراباد و خراسان و یا در آنسوی مرز خوانین خیوه دائما تورکمنها را افرادی “بی باش”، (بی سر و رهبر) و “قاقاباش” (حرف نشنو) خطاب کرده از نیروهای حکومتی ایران و یا روس برای سرکوبی آنها استفاده می کردند. خان خیوه برای اینکه به قیام تورکمنها برهبری جنیدخان علیه تخت و قدرتش خاتمه دهد، آنها را “بی سر” خطاب کرده و تورکمنها را در آینده تهدیدی برای حاکمیت روسها نامیده به فرستادگان تزار شکایت می کرد که در نهایت به قتل عام تورکمنها خیوه در ۱۸۷۵ و قتل عام های بعدی سبب شدند. در مورد “بی سر و راهزن ” نامیدن تورکمن ها توسط حاکم استراباد و خراسان و نحوه سرکوبی آنها تا دلتان بخواهد سند و مدرک وجود دارد.

آقای کنعانی! داده های علوم تاریخ، جامعه شناسی و اتنوگرافی بهم پیوسته اند بدون پی بردن به دانسته های عالمان این رشته و یا بدون داشتن استعداد تحلیل و آنالیز پدیده های اجتماعی-تاریخی مرتبط به یکدیگر نمی توان به نتیجه دلخواه دست یافت.

برایتان آرزوی موفقیت بیشتر را تمنا دارم

آرنه گلی

مدیر مرکز مطالعات تورکمن

۷ آذر ۱۴۰۳/ ۲۸ نوامبر۲۰۲۵

www.ulkamiz.ir