
پایگاه خبری اولکامیز – بهرام یوسفی
پاییز سال ۱۳۴۷، همراه مادر و بهروز از روستای قارقی راهی خانهمان در گنبد بودیم. با خودم ماهی کوچکم را هم میبردم که تنها نباشد. قوطی را محکم بغل کرده بودم. داخل مینیبوس بودیم. مادرم خیلی نگران بود، میگفت این ماهی تو برایمان دردسر میشود، قاچاق ماهی را سخت میگیرند، شاید ژاندارمها اذیت بکنند. نگرانی را در چهره مادرم بهوضوح میدیدم، اما من از ماهی کوچولوی خودم دل نمیکندم.
من جلوی در چوبی نشسته بودم، به ماهی کوچکم نگاه میکردم و در خیال خودم بودم. روزی زندایی بایرام برای گفتوگو با مادربزرگم به طبقه بالا آمد. آن دو نشسته بودند و چای مینوشیدند.
در لابهلای صحبتها شنیدم که از دایی بایرام صحبت میکردند. دایی بایرام پسر ناتنی مادربزرگ بود، اما در حکم پسرش بود. زندایی میگفت: «نمیدونم چرا بچهدار نمیشم. همهجوره تلاشم رو کردم. انواع داروها و دعاها رو امتحان کردم. حتی دارو و دعا به بایرام دادم، اما اثر نکرد.»
مادربزرگ گفت: «اگر مشکل از بایرام باشد، راهی هست که بفهمی ایراد از توست یا از او.» ادامه داد: «کاری بکن دایی بایرام ایستاده کارش رو انجام بده. اگر روی زمین کف ایجاد بشه، یعنی سالمه، اما اگه کف نکرد، بیا دوباره بگم چکار بکنی.»
من آن موقع بچه بودم و منظورها را نمیفهمیدم، ولی میدانستم زندایی بایرام نگران است که چرا بچهدار نمیشود.
اینها را از حرفهایشان میفهمیدم. راستش موضوع روز روستا هم بود. همه صحبت از بچهدار شدن او میکردند. این حرفها آنقدر تکرار شده بود که من هم زندایی را آدمی مشکلدار میدیدم. دلیلش را نمیفهمیدم، فقط خیال میکردم خدا وقتی او را آفریده، یادش رفته چیزی را درست سر جایش بگذارد، چیزی در همین حدود. به جای آنکه فقط زنداییام را ببینم، او را کسی میدیدم که بودنش بیشتر باعث دردسر دیگران است تا مایه آرامش. مادربزرگم زندایی را دوست داشت و بیشتر دلش برای او میسوخت تا اینکه بتواند راهنمایش باشد.
به هر حال، زندایی ما، دایی بایرام را متقاعد کرد ایستاده کارش را بکند، درست جایی از زمین که صاف بود، علف نداشت و زمین برق میزد. من تصادفی از پنجره جنوبی خانه دیدمش. دایی مدام به این طرف و آن طرف نگاه میکرد تا مبادا کسی او را ببیند، اما من دیدمش. زندایی هم از پنجره پایینی نگاه میکرد، انگار میخواست به رازی مهم پی ببرد. نمیدانم زندایی پس از آنچه دیده بود، چه احساسی داشت. از حال و روزش چنین برمیآمد که خوشحال نشده است، وقتی نزد مادربزرگ آمد، بیشتر ناراحت بود تا خوشحال.
من هم جلوی همان در مینشستم، تنها. بادی که از گذرگاه میان دو بخش عمارت میوزید و به تنم میخورد، حس خوبی به من میداد. دوست داشتم این لحظات هیچوقت تمام نشود، آن هم موقعی که مادربزرگ برنج را آبکش کرده بود و گذاشته بود دم بکشد. چونتلی خشک را با روغن در کف قابلمه تفت داده و برنج آبکششده را روی آن ریخته بود. والور را هم با شعلهای کم روشن میکرد. بوی غذای دمکشیده با آن باد خنک مستم میکرد.
زندایی در نسخه اول مادربزرگ به نتیجهای نرسید و نتوانست به خوشحالی برسد. نسخه دوم، دعا بود. صحبت میکردند که در روستا آخوندی هست که اقوام مادریاش ایشان است و اقوام پدری، خوجه. بالاخره آخوند مقام بالایی داشت و میگفتند دعاهایش مستجاب میشود. قرار شد آخوند را دعوت نمایند تا در خانه دایی بایرام هم دعا بکند و هم بنویسد. قرار بود زندایی به مدت هفت شبانهروز، صبح و ظهر و شب از آن آب بخورد. باید آن را در آب چِلِگ مَردق میانداختند. بعد از مدتی، سر و کله یک بچه توی خانهشان پیدا میشود.
آخوند آمد. به احترامش، پوستین گوسفند سفید را روی قالی پهن کرده بودند. اینطور فهمیدم که قرار است کاری بکند که دیگران قادر به انجامش نیستند. مادربزرگ و زندایی هم با حجاب و پوشش کامل نشسته بودند. برایش سفرهای پهن کرده بودند: پنیر محلی، کره زردرنگ، مربای تمشک و چند کاسه روسی، آبی به رنگ آسمان، با زمینه سفید و خطی باریک به رنگ خوشه گندم رسیده در لبهها.
آخوند تسبیحش را میچرخاند و زیر لب چیزی میخواند. چند دعای طولانی خواند، بعد با صدای چفچف، هوا را از دهانش به چهار طرف اتاق میپاشید، مثل بخار کتری. سپس شروع کرد به نوشتن. من که بچه بودم و سواد نداشتم، اما فهمیده بودم این چیزهایی که مینویسد، شباهتی به نوشتههای سورههایی که از در و دیوار خانه آویزان بودند نداشت. شبیه مشقهای دبستانی بود، همان خطهایی که بعدها معلمها از ما میخواستند بین دو خط عمودی بکشیم، با این تفاوت که خطهای آخوند کمی کج بودند. یک دعا را مخصوص زیر فرش نوشته بود و دعای دیگری را برای لابهلای آجرهای بیرون خانه، مخصوص چشمهای حسود و تنگنظر.
آخوند رفت و زندایی همه سفارشها را دقیق انجام داد. اما هیچ بچهای توی خانه آنها پیدا نشد. چقدر این زندایی عجیب بود، انگار هیچچیز روی او اثر نداشت.
این بار که صحبت میکردند، زمزمهها اینطور بود که فلان زن باکرامتی هست، میآید ناحیه شکم را بازی میکند، بچه پدیدار میشود. مدتها صحبت آن زن باکرامت بود. بالاخره با سفارش و صلوات، او هم آمد. وقتی درهای اتاق نشیمن زندایی بسته بود، اتاق تاریک به نظر میرسید؛ اما اگر صورتت را به شیشه میچسباندی، میتوانستی داخل خانه را ببینی. موقعی که آن زن باکرامت داشت شکم زندایی را بالا و پایین میکرد که بچه را پیدا بکند، من از پشت شیشه دیدم. صورتم را به شیشه چسبانده بودم، سرد بود. زن باکرامت، یالق بسیار کهنهای به پیشانی بسته بود و روسری قرمزی را هم محکم دور کمرش گره زده بود. پارچهای که دور کمرش بسته بود، باعث میشد نیمتنهاش درست از وسط شکم به دو بخش تقسیمشده به نظر برسد. حرکاتش طوری بود که انگار در کارش مهارت زیادی دارد. گاهی چشمهایش را میبست، دستش را جای خاصی از شکم میگذاشت و گوش میداد. زندایی چشمهایش را به سقف اتاق دوخته بود و دستهایش را مشت کرده بود. از وقتی کارش را شروع کرده بود، زمان زیادی گذشته بود. من از پشت شیشه فکر میکردم اگر بچه پیدا نشود، شاید تقصیر من باشد، چون درست نگاه نکردهام.
زن باکرامت هم رفت، اما بچهای پیدا نشد. انگار قرار نبود این بار هم اتفاقی بیفتد. تقلاهای زندایی هیچ نتیجهای نداشت. آخرین بار، خودم شنیدم که مادربزرگ به او گفت: «این مشیت الهی است. سهم تو از روزگار همین است.»
مدتها گذشت. زندایی هر روز صبح زود، طبق عادت، کپک آرد را خیس میکرد و به سگ باوفایشان میداد، سگی که با من کاری نداشت. این کار هر روزش بود. بعد به اتاق انباری، کنار اتاق نشیمن، میرفت و در استوانهای چوبی و بلند، تقریبا همقد من، دسته چوبی را بالا و پایین میکرد تا کره بگیرد. هر بار که دسته را بالا و پایین میکرد، صدای تاپتاپ از استوانه بلند میشد و بوی کره تازه و دوغ توی اتاق انباری میپیچید. آستینش را بالا زده بود و دستهایش چرب بود. برای من اینطور به نظر میرسید که کره با همین چوب زدن خودبهخود درست میشود. کارش برایم عجیب بود. فکر میکردم اگر خودم هم چوب را بالا و پایین کنم، شاید کره درست شود.
زندگی به روال همیشگی ادامه داشت. صبحها با صدای خروس بیدار میشدم و مادربزرگ سرگرم کارهای روزمرهاش بود. ماهها گذشت. حالا همراه مادرم و بهروز، با خاطره آن تابستان و ماهی کوچکم در بغلم، دوباره راهی خانهمان در گنبد بودیم.
مینیبوس لرزان در جاده خاکی پیش میرفت و قوطی ماهی در بغلم سنگینی میکرد. مادرم دیگر چیزی نمیگفت؛ گاهی به دشت سرسبز ترکمنصحرا در دوردست نگاه میکرد و گاهی به من. بهروز کنارم خوابش برده بود. به ماهی کوچکم فکر میکردم که در قوطی تنگ آرام شنا میکرد. حرکت آب را در دستانم حس میکردم؛ یک لرز خفیف و ملایم. اما ماهی کوچکم بیخبر از ژاندارم و قاچاق و دعا و چِلِگ مَردق بود.
با خودم فکر کردم چقدر عجیب است، من برای ماهی کوچکم نگران بودم که تنها نماند، اما هیچکس نپرسیده بود زندایی در آن خانه بزرگ، میان آن همه دعا و نسخه، چقدر تنهاست. چرخها روی جاده پیش میرفتند و گنبد دور، نزدیکتر میشد. ماهی کوچک من زنده بود و شنا میکرد، اما کودک زندایی هرگز به دنیا نیامد.
ادامه دارد.
پانویس
۱- چِلِگ مَردق: لیوانی دستهدار که تمام بدنهاش از ورق حلبی گالوانیزه ساخته شده بود و در کنار بشکههای حلبی نگهداری میشد.
۲- در دهه چهل شمسی، حمل و نقل ماهی در جادههای استان ممنوع بود و قاچاق محسوب میشد. ژاندارمری با متخلفان برخورد میکرد و نظارت بر جادهها بر عهده نیروهای ژاندارمری بود.
www.ulkamiz.ir



