هویت قومی و هویت ملی؛ دوگانهای برای تقابل نیست
پایگاه خبری اولکامیز – اخیرا یادداشتی با عنوان « ۱۷ قوم در گنبد؟!! » به قلم مدیر سایت اولکامیز منتشر شد. در این باره یکی از فرهیختگان ترکمن به نام بهرام یوسفی مطلبی را ارسال کرده اند که در پی می آید:
ضمن احترام به دغدغه جناب آقای لطیف ایزدی، سردبیر محترم پایگاه خبری اولکامیز، درباره ضرورت دقت مسئولان در بیان مطالب، بهویژه در موضوعاتی که با هویت تاریخی، فرهنگی و اجتماعی مردم ترکمن ارتباط دارد، لازم میدانم چند نکته را با تکیه بر منابع دانشگاهی و پژوهشی مطرح کنم.
هدف از این نوشته تقابل با دیدگاه ایشان یا دفاع احساسی از یک دیدگاه خاص نیست؛ بلکه بر این باورم که در مباحثی که با هویت تاریخی و اجتماعی گروههای مختلف جامعه ارتباط دارد، استفاده دقیق از مفاهیم، مراجعه به منابع معتبر و پرهیز از برداشتهای شتابزده، میتواند به روشنتر شدن موضوع و شکلگیری گفتوگویی سازنده کمک کند.
۱. ضرورت دقت در سخنان مسئولان
سخنان مسئولان در عرصه عمومی، بهویژه هنگامی که درباره مفاهیمی همچون هویت، قومیت، ملت، ملیت و تاریخ سخن میگویند، باید توأم با دقت، آگاهی و توجه به حساسیتهای اجتماعی باشد.
درباره موضوعات هویتی، اگر بدون توجه کافی به پیشینه تاریخی و مفاهیم علمی اظهارنظری صورت گیرد، ممکن است ناخواسته موجب سوءبرداشت میان گروههای مختلف اجتماعی شود.
از این جهت، با اصل دغدغه جناب آقای ایزدی کاملاً همدل هستم و معتقدم وحدت و انسجام ملی زمانی پایدارتر خواهد بود که در کنار تأکید بر هویت مشترک ملی، تنوع تاریخی، فرهنگی و قومی جامعه نیز مورد احترام قرار گیرد.
۲. «قوم» و «ملت» دو مفهوم یکسان نیستند
نکته اساسی در این بحث، تفکیک مفهومی میان «قوم» و «ملت» است. در علوم سیاسی، جامعهشناسی و مطالعات هویتی، این دو مفهوم اگرچه میتوانند با یکدیگر ارتباط داشته باشند، اما مترادف و هممعنا نیستند و هرکدام دارای پیشینه، مؤلفهها و کاربردهای خاص خود هستند.
دکتر حمید احمدی، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران و از پژوهشگران شناختهشده حوزه قومیت و هویت ملی در ایران، در کتاب «قومیت و قومگرایی در ایران: از افسانه تا واقعیت» به بررسی رابطه میان قومیت، هویت قومی و هویت ملی پرداخته است.
احمدی بر ضرورت پرهیز از تقلیلگرایی در تعریف هویت ملی تأکید دارد و معتقد است قومیت و مذهب را نمیتوان سادهانگارانه در برابر ملیت قرار داد؛ بلکه باید رابطه تاریخی و اجتماعی میان هویتهای قومی و هویت ملی را مورد بررسی قرار داد.
همچنین در کتاب «بنیادهای هویت ملی ایرانی؛ چارچوب نظری هویت ملی شهروندمحور» بر چندعاملی بودن هویت ملی تأکید شده است؛ به این معنا که هویت ملی را نمیتوان صرفاً به یک عامل مانند زبان، قوم، مذهب، دولت یا یک دوره تاریخی خاص تقلیل داد.
بنابراین، از جهت علمی، «قوم» و «ملت» را نمیتوان مترادف یکدیگر دانست.
«قومیت» یا Ethnicity معمولاً به مجموعهای از پیوندهای تاریخی، فرهنگی، زبانی، اجتماعی و احساس تعلق گروهی اشاره دارد؛ در حالی که «ملت» یا Nation مفهومی پیچیدهتر در حوزه تاریخ سیاسی، جامعهشناسی و علوم سیاسی است که میتواند با سرزمین، تاریخ مشترک، نهادهای سیاسی، شهروندی، حاکمیت و احساس تعلق جمعی ارتباط داشته باشد.
به بیان روشنتر، وجود هویت قومی در درون یک جامعه ملی، لزوماً به معنای نفی هویت ملی نیست؛ همانگونه که تأکید بر هویت ملی نیز نباید به معنای ،نادیده گرفتن پیشینه تاریخی و فرهنگی اقوام مختلف تلقی شود.
۳. جایگاه استاد آنادردی عنصری و اهمیت پژوهشهای ایشان
در این میان، شایسته است از جایگاه علمی، فرهنگی و پژوهشی استاد آنادردی عنصری با احترام و قدردانی یاد شود.
استاد عنصری از پژوهشگران شناختهشده حوزه فرهنگ، تاریخ و ادبیات ترکمن هستند و بخش مهمی از عمر و فعالیت علمی و فرهنگی خود را صرف تحقیق، ترجمه، گردآوری و معرفی میراث تاریخی و فرهنگی ترکمنها کردهاند.
تلاشهای ایشان در شناساندن تاریخ، فرهنگ و ادبیات ترکمن، بهویژه برای نسلهای امروز، ارزشمند و شایسته تقدیر است؛ چراکه حفظ و معرفی میراث فرهنگی هر جامعه، بدون پژوهشگران و دلسوزانی که سالها برای گردآوری و ثبت این میراث تلاش کردهاند، امکانپذیر نیست.
ارجاع استاد عنصری به منابع تاریخی، اسناد مکتوب، متون کلاسیک، اوغوزنامهها و دیگر منابع مرتبط با تاریخ ترکمن نیز از این جهت اهمیت دارد که شناخت هویت تاریخی هر جامعه، نیازمند مراجعه به آثار و شواهدی است که از گذشته به جا مانده است.
از این جهت، سخنان و پژوهشهای استاد عنصری را میتوان فرصتی ارزشمند برای شناخت عمیقتر تاریخ و فرهنگ ترکمن دانست .
به باور من، پژوهشهای استاد عنصری بخشی از سرمایه فرهنگی و پژوهشی جامعه ترکمن است و شایسته است آثار و دیدگاههای ایشان بیش از پیش مورد مطالعه، معرفی و استفاده نسل جوان قرار گیرد.
۴. جایگاه تاریخی و جغرافیایی ترکمنهای ایران
در همین زمینه، توجه به نکاتی که جناب آقای لطیف ایزدی در یادداشت خود درباره جایگاه تاریخی و جغرافیایی ترکمنها مطرح کردهاند نیز اهمیت دارد.
آنچه از نوشته ایشان برمیآید، تأکید بر ضرورت دقت در بیان مطالب تاریخی و هویتی و توجه به واقعیتهای تاریخی و اجتماعی جامعه ترکمن است؛ موضوعی که به نظر میرسد نمیتوان درباره آن بدون مراجعه به منابع و شواهد تاریخی سخن گفت.
برای شناخت جایگاه تاریخی و جغرافیایی ترکمنهای ایران نیز مراجعه به منابع معتبر دانشگاهی اهمیت فراوانی دارد.
دانشنامه Encyclopaedia Iranica، که از منابع مهم پژوهشی در حوزه مطالعات ایران به شمار میرود، در مدخلهای مربوط به اقوام و زبان ترکمنی، اطلاعات قابل توجهی درباره پراکندگی جغرافیایی و پیشینه ترکمنهای ایران ارائه کرده است.
در این منابع، از حضور تاریخی ترکمنها در بخشهایی از شمال و شمالشرق ایران، از جمله مناطق پیرامون گرگان، گنبد قابوس، آققلا، گمیشان، بجنورد و نواحی شمال خراسان سخن گفته شده است.
همچنین طوایف بزرگی همچون یموت و گوگلان و گروههایی از ترکمنهای تکه در منابع تاریخی و مردمشناختی مورد بررسی قرار گرفتهاند.
این شواهد نشان میدهد که حضور ترکمنها در این منطقه، موضوعی جدید نیست؛ بلکه دارای پیشینه تاریخی، جغرافیایی و فرهنگی قابل توجهی است و مطالعه آن نیازمند مراجعه به اسناد، منابع تاریخی، مطالعات مردمشناختی و آثار پژوهشگران این حوزه است.
آنچه اهمیت دارد، اصل حضور تاریخی و استمرارپایدار فرهنگی و اجتماعی جامعه ترکمن در ایران است؛ جامعهای که طی نسلهای متعدد در این سرزمین زندگی کرده و در شکلگیری تاریخ و فرهنگ منطقه سهم اصلی را داشته است.
۵. هویت قومی و هویت ملی؛ دوگانهای برای تقابل نیست
یکی از نکات مهم در این بحث آن است که هویت قومی و هویت ملی لزوماً در تقابل با یکدیگر قرار ندارند.
یک فرد میتواند همزمان دارای هویت قومی، زبانی، فرهنگی، محلی و ملی باشد و این هویتها الزاماً مقابل یکدیگر نیستند.
در جامعهای با تنوع تاریخی و فرهنگی ایران، میتوان هم به هویت ملی ایرانی تعلق داشت و هم به تاریخ، زبان، فرهنگ و میراث قومی خود افتخار کرد.
در نهایت، به باور من، شناخت تاریخ و فرهنگ اقوام مختلف ایران نه تهدیدی برای وحدت ملی، بلکه میتواند بخشی از شناخت کاملتر تاریخ و هویت ایران باشد.
منابع:
۱. احمدی، حمید. قومیت و قومگرایی در ایران: از افسانه تا واقعیت. تهران: نشر نی، چاپهای متعدد.
۲. احمدی، حمید. بنیادهای هویت ملی ایرانی؛ چارچوب نظری هویت ملی شهروندمحور. پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، ۱۳۹۰.
۳. شیرازی، اصغر. ایرانیّت، ملیّت، قومیّت. تهران: مؤسسه فرهنگی ـ هنری جهان کتاب، ۱۳۹۵.
۴. Encyclopaedia Iranica، مدخل ʿAŠĀYER، بخش مربوط به ترکمنهای ایران.
۵. Encyclopaedia Iranica، مدخل TURKMENS OF PERSIA ii. LANGUAGE.
www.ulkamiz.ir
